Chuẩn bị trước khi bắt đầu điều trị

Bắt đầu điều trị ung thư thường đi kèm nhiều thông tin, nhiều quyết định và không ít lo lắng. Chuẩn bị từng bước trước khi điều trị có thể giúp người bệnh và gia đình hiểu rõ lựa chọn của mình, chủ động hơn khi gặp khó khăn, đồng thời hạn chế những gián đoạn không cần thiết.

Hiểu kế hoạch điều trị và mục tiêu trước mắtSao chép liên kết

Điều trị ung thư không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng phẫu thuật. Tùy loại ung thư, giai đoạn bệnh, vị trí khối u, thể trạng và đặc điểm sinh học của khối u, bác sĩ có thể đề nghị phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch hoặc phối hợp nhiều phương pháp.

Chẳng hạn, một số người bệnh ung thư vú được hóa trị hoặc dùng thuốc trước mổ nhằm thu nhỏ khối u. Cách điều trị này được gọi là điều trị tân bổ trợ, nghĩa là điều trị trước phẫu thuật [4]. Với ung thư tụy, hóa trị cũng có thể được thực hiện trước mổ hoặc sau mổ, tùy mục tiêu và tình trạng cụ thể [12]. Vì vậy, việc chưa mổ ngay không nhất thiết có nghĩa là điều trị bị chậm hoặc bệnh nặng hơn. Có thể đó là một phần của trình tự điều trị đã được tính toán.

Một nội dung rất quan trọng là hiểu mục tiêu của kế hoạch đang được đề nghị. Mục tiêu có thể là:

• Điều trị với hướng chữa khỏi bệnh.
• Giảm nguy cơ ung thư tái phát sau điều trị chính.
• Thu nhỏ hoặc kiểm soát khối u.
• Làm chậm tiến triển của bệnh.
• Giảm triệu chứng như đau, khó nuốt, khó thở hoặc tắc nghẽn.
• Tạo điều kiện cho một can thiệp khác, ví dụ giúp khối u có thể phẫu thuật được.

Cùng một phương pháp điều trị có thể mang ý nghĩa khác nhau ở những hoàn cảnh khác nhau. Ví dụ, thuốc dùng cho ung thư đầu cổ hoặc ung thư tiền liệt tuyến có thể nhằm kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng, xử trí một vị trí di căn hoặc giảm nguy cơ tái phát [2][7]. Hiểu mục tiêu giúp người bệnh đánh giá lợi ích kỳ vọng thực tế hơn và cùng bác sĩ lựa chọn cách điều trị phù hợp với điều mình coi trọng.

Kế hoạch cũng thường dựa trên kết quả xét nghiệm mô bệnh học, chẩn đoán hình ảnh và đôi khi là xét nghiệm dấu ấn sinh học hoặc gene của khối u. Dấu ấn sinh học là những đặc điểm có thể tìm thấy trong tế bào ung thư, giúp bác sĩ cân nhắc loại thuốc nào có thể phù hợp hơn. Ví dụ, ở một số ung thư đầu cổ, bác sĩ có thể xem xét PD-L1 hoặc những xét nghiệm khác tùy khả năng của cơ sở điều trị [2]. Trong ung thư đại trực tràng giai đoạn tiến triển, đặc điểm phân tử của mẫu mô có thể hỗ trợ lựa chọn hóa trị, thuốc nhắm trúng đích hoặc liệu pháp miễn dịch cho một số nhóm người bệnh [10].

Những câu hỏi nên chuẩn bị để hỏi bác sĩSao chép liên kết

Nhiều người bệnh khó nhớ hết điều muốn hỏi khi vào phòng khám. Viết sẵn câu hỏi ra giấy hoặc lưu trong điện thoại là một cách đơn giản nhưng hữu ích. Có thể nhờ người thân ghi chép câu trả lời, đặc biệt khi cuộc trao đổi có nhiều thuật ngữ mới.

Một số câu hỏi quan trọng gồm:

1. Chẩn đoán của mình là gì, ung thư đang ở giai đoạn nào và đã lan đến đâu?

2. Mục tiêu điều trị hiện tại là gì: chữa khỏi, giảm nguy cơ tái phát, kiểm soát bệnh hay giảm triệu chứng?

3. Vì sao bác sĩ đề nghị phương pháp này trước các lựa chọn khác?

4. Có cần thêm xét nghiệm nào trước khi điều trị không, bao gồm xét nghiệm dấu ấn sinh học hoặc gene của khối u?

5. Điều trị sẽ kéo dài bao lâu, thực hiện ở đâu và cần tái khám hoặc đánh giá đáp ứng vào thời điểm nào?

6. Lợi ích kỳ vọng là gì? Những tác dụng phụ thường gặp và dấu hiệu nào cần liên hệ cơ sở y tế sớm?

7. Các bệnh đang mắc, thuốc đang dùng hoặc tiền sử dị ứng có ảnh hưởng đến kế hoạch không?

8. Nếu phương án đầu tiên không hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ khó chấp nhận, còn những lựa chọn nào khác?

9. Có cần gặp chuyên gia dinh dưỡng, nha sĩ, phục hồi chức năng hoặc chuyên viên hỗ trợ tâm lý không?

10. Có thử nghiệm lâm sàng nào phù hợp hay không? Thử nghiệm lâm sàng là nghiên cứu đánh giá cách chẩn đoán hoặc điều trị mới dưới sự theo dõi chặt chẽ. Những phương pháp còn đang nghiên cứu không nên được xem là thay thế điều trị chuẩn ngoài khuôn khổ phù hợp [7].

Bên cạnh câu hỏi chuyên môn, hãy chia sẻ những điều quan trọng với cuộc sống của người bệnh. Có người muốn điều trị tích cực nhất có thể. Có người ưu tiên ít đau, ăn uống được, duy trì khả năng tự chăm sóc, ở gần gia đình hoặc giữ sự tỉnh táo. Những mong muốn này có giá trị và cần được đưa vào cuộc trao đổi. Không có một lựa chọn đúng duy nhất cho tất cả mọi người [9].

Cân nhắc ý kiến thứ hai và hoàn tất thông tin cần thiếtSao chép liên kết

Ý kiến thứ hai là việc gặp thêm một bác sĩ hoặc nhóm chuyên môn khác để xem lại chẩn đoán, kết quả xét nghiệm và kế hoạch điều trị. Đây không nhất thiết là biểu hiện của thiếu tin tưởng với bác sĩ đầu tiên. Trong những tình huống có nhiều lựa chọn, chẩn đoán phức tạp, cần điều trị phối hợp hoặc người bệnh còn nhiều băn khoăn, ý kiến thứ hai có thể giúp hiểu rõ hơn các phương án.

Để buổi khám hiệu quả, nên chuẩn bị:

• Kết quả giải phẫu bệnh, sinh thiết và các xét nghiệm liên quan.
• Phim chụp, đĩa hoặc đường dẫn hình ảnh nếu có, kèm bản kết luận.
• Giấy ra viện, tóm tắt quá trình khám và điều trị trước đó.
• Danh sách thuốc đang dùng, gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc nam, thực phẩm bổ sung và sản phẩm bôi ngoài da.
• Thông tin về bệnh lý đi kèm, tiền sử phẫu thuật, dị ứng thuốc.
• Thông tin về người thân từng mắc ung thư khi bác sĩ yêu cầu.

Người bệnh ung thư vú được khuyến khích mang theo các kết quả chụp trước đây, danh sách thuốc và thông tin gia đình có người mắc ung thư khi đi đánh giá [3]. Điều này cũng hữu ích với nhiều loại ung thư khác, vì bác sĩ cần nhìn toàn bộ quá trình chứ không chỉ một kết quả đơn lẻ.

Tuy nhiên, việc xin ý kiến thứ hai nên được thực hiện có tổ chức để không bỏ lỡ các mốc điều trị đã hẹn. Một số nghiên cứu cho thấy trì hoãn trước điều trị có thể liên quan đến kết quả kém hơn ở một số nhóm người bệnh [3]. Nếu cần thêm thời gian suy nghĩ, hãy hỏi bác sĩ khoảng thời gian phù hợp và những bước nào cần hoàn tất trước.

Chuẩn bị sức khỏe cho quá trình điều trịSao chép liên kết

Điều trị ung thư có thể ảnh hưởng đến sức lực, ăn uống, giấc ngủ, tâm trạng và khả năng thực hiện sinh hoạt hằng ngày. Vì thế, bác sĩ thường đánh giá tổng thể trước khi lập kế hoạch, bao gồm thể trạng, chức năng gan thận, bệnh tim mạch, bệnh phổi, khả năng tự chăm sóc, mức độ triệu chứng và các thuốc đang sử dụng [10].

Nếu có tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim, bệnh phổi, bệnh thận hoặc các vấn đề sức khỏe khác, nên cung cấp đầy đủ thông tin và tiếp tục theo dõi theo hướng dẫn. Người có nhiều bệnh lý đi kèm có thể có nguy cơ gặp biến cố nặng trong thời gian nằm viện cao hơn. Chuẩn bị thể trạng trước điều trị, còn gọi là tiền phục hồi, là hướng được quan tâm nhằm giúp cơ thể sẵn sàng hơn cho phẫu thuật hoặc các điều trị khác [1].

Dinh dưỡng cần được chú ý từ sớm, nhất là khi sụt cân, chán ăn, đau miệng hoặc khó nuốt. Người bệnh ung thư thực quản, chẳng hạn, có thể cần thức ăn mềm, giàu năng lượng theo khả năng dung nạp và chia thành nhiều bữa nhỏ [5]. Không nên tự ý bỏ điều trị chuẩn để dùng thuốc nam hoặc thực phẩm bổ sung, vì chúng có thể gây tương tác hoặc làm chậm quá trình điều trị [5]. Nếu ăn uống khó khăn, hãy báo sớm để được đánh giá dinh dưỡng.

Chăm sóc răng miệng đặc biệt cần thiết trước điều trị vùng đầu cổ, xạ trị, hóa trị hoặc một số thuốc toàn thân. Các phương pháp này có thể ảnh hưởng đến niêm mạc miệng, xương hàm, mô mềm và quá trình lành thương [2]. Người sắp xạ trị vùng đầu cổ nên khám nha khoa, điều trị ổ viêm nếu cần và thông báo rõ kế hoạch điều trị ung thư cho nha sĩ. Không tự nhổ răng, đắp thuốc lá, thuốc nam hoặc hóa chất lên vùng loét miệng [14].

Về tiêm chủng, hãy mang sổ tiêm hoặc thông tin tiêm chủng nếu có và hỏi bác sĩ điều trị xem có mũi tiêm nào cần được xem xét theo tình trạng sức khỏe và thời điểm điều trị hay không. Không nên tự quyết định tiêm hoặc trì hoãn điều trị chỉ dựa trên thông tin truyền miệng.

Nếu người bệnh còn mong muốn có con trong tương lai, nên nêu điều này ngay trước khi bắt đầu điều trị. Đây là một ưu tiên cá nhân quan trọng, có thể ảnh hưởng đến thời điểm trao đổi và lựa chọn kế hoạch hỗ trợ phù hợp.

Sắp xếp giấy tờ, chi phí, người đồng hành và tinh thầnSao chép liên kết

Chuẩn bị hành chính sớm giúp giảm áp lực khi lịch điều trị bắt đầu dày hơn. Nên tạo một hồ sơ riêng, bằng bản giấy hoặc bản điện tử, để lưu kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, lịch hẹn, giấy chuyển tuyến, giấy ra viện và thông tin liên hệ của cơ sở điều trị. Kiểm tra trước các giấy tờ bảo hiểm y tế, giấy tờ tùy thân, thủ tục cần thiết và những khoản chi phí có thể phát sinh. Khi chưa rõ, có thể hỏi bộ phận tiếp đón hoặc công tác xã hội của cơ sở điều trị về quy trình, quyền lợi và giấy tờ cần mang theo.

Một người đồng hành đáng tin cậy có thể giúp đưa đón, ghi chú khi gặp bác sĩ, theo dõi lịch hẹn, chuẩn bị bữa ăn hoặc đơn giản là ở bên khi người bệnh mệt. Không phải ai cũng muốn có đông người tham gia quyết định. Điều quan trọng là chọn người tôn trọng mong muốn của người bệnh và giúp thông tin được truyền đạt rõ ràng.

Lo lắng, buồn bã, giận dữ hoặc sợ hãi trước điều trị là những phản ứng dễ hiểu. Có thể chia sẻ với người thân, bác sĩ điều trị hoặc nhân viên y tế về những điều đang làm mình áp lực. Chia nhỏ việc cần làm theo từng ngày, ngủ nghỉ trong khả năng, duy trì những hoạt động nhẹ nhàng phù hợp và tránh tự tìm kiếm quá nhiều thông tin chưa được kiểm chứng có thể giúp tâm trí bớt quá tải.

Mỗi người bệnh ung thư là một trường hợp riêng, với loại ung thư, giai đoạn bệnh, thể trạng, hoàn cảnh gia đình và điều ưu tiên khác nhau. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để cùng xây dựng kế hoạch chuẩn bị và điều trị phù hợp nhất.

Hướng dẫn chi tiết theo từng loại ung thưSao chép liên kết

Nguồn tham khảoSao chép liên kết

Nội dung tổng hợp từ các bài đã biên soạn trên Ung Thư Info (gốc từ Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ và tài liệu y khoa):

• Phẫu thuật trong điều trị ung thư vú: những điều người bệnh nên biết
• Hoá trị trong điều trị ung thư tụy: những điều người bệnh nên biết
• Điều trị nhắm trúng đích và miễn dịch cho ung thư đầu cổ
• Điều trị nhắm trúng đích và miễn dịch cho ung thư tiền liệt tuyến
• Ung thư đại trực tràng giai đoạn cuối: điều cần biết
• Ung thư dạ dày sống được bao lâu?
• Các xét nghiệm chẩn đoán ung thư vú
• Phẫu thuật trong điều trị ung thư tuyến giáp: những điều người bệnh nên biết
• Các phương pháp điều trị ung thư thực quản hiện nay
• Cách phòng ngừa ung thư đầu cổ