Cách phòng ngừa ung thư đầu cổ

Phòng ngừa ung thư đầu cổ chủ yếu dựa vào việc không sử dụng thuốc lá, hạn chế rượu bia, tiêm vắc xin HPV phù hợp và đi khám sớm khi có triệu chứng kéo dài ở miệng, họng hoặc cổ. Không có cách nào bảo đảm ngăn ngừa hoàn toàn, nhưng thay đổi các yếu tố nguy cơ có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh ở nhiều người.

Ung thư đầu cổ là tên gọi chung cho các ung thư xuất phát ở môi, khoang miệng, họng, thanh quản, mũi xoang, tuyến nước bọt và một số vùng lân cận. Mỗi người có nguy cơ khác nhau tùy tuổi, thói quen sống, môi trường làm việc, tiền sử bệnh và tình trạng nhiễm HPV. Vì vậy, phòng bệnh hiệu quả nhất thường là kết hợp nhiều biện pháp thay vì chỉ dựa vào một việc riêng lẻ.

Tránh thuốc lá và khói thuốc là ưu tiên hàng đầu

Thuốc lá là yếu tố nguy cơ quan trọng đối với nhiều ung thư vùng đầu cổ, đặc biệt là ung thư khoang miệng, họng và thanh quản. Nguy cơ không chỉ đến từ thuốc lá điếu mà còn có thể liên quan đến thuốc lào, xì gà, thuốc lá nhai, thuốc lá điện tử có nicotine và việc thường xuyên hít phải khói thuốc của người khác.

Điều quan trọng nhất là không bắt đầu hút thuốc. Nếu đang hút, bỏ thuốc ở bất cứ thời điểm nào cũng có lợi cho sức khỏe. Việc này có thể khó vì nicotine gây lệ thuộc, nhưng người bệnh không cần tự xoay xở một mình. Có thể trao đổi với bác sĩ, nhân viên y tế hoặc chương trình hỗ trợ cai thuốc để được tư vấn về cách kiểm soát cơn thèm thuốc, thay đổi thói quen và sử dụng thuốc hỗ trợ khi phù hợp.

Người sống cùng gia đình cũng nên tránh hút thuốc trong nhà, trong xe và gần trẻ em. Khói thuốc thụ động không phải là vấn đề “nhẹ hơn” đối với người không hút, bởi họ vẫn hít vào nhiều chất độc hại từ môi trường.

Ngoài thuốc lá, nên tránh nhai trầu kèm thuốc lào hoặc các sản phẩm gây kích thích kéo dài niêm mạc miệng. Những tổn thương mạn tính trong miệng cần được khám, nhất là khi có mảng trắng, mảng đỏ, vết loét hoặc khối bất thường không lành.

Hạn chế rượu bia, đặc biệt không kết hợp với thuốc lá

Uống rượu bia thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ ung thư vùng miệng, họng và thanh quản. Khi rượu bia đi cùng thuốc lá, tác hại có thể cộng dồn hoặc làm tăng nguy cơ hơn so với chỉ có một yếu tố. Vì vậy, người hút thuốc và có uống rượu bia nên ưu tiên giảm cả hai, thay vì nghĩ rằng chỉ cần giảm một thói quen là đủ.

Lựa chọn an toàn nhất cho phòng ung thư là không uống rượu bia. Nếu chưa thể ngừng hoàn toàn, hãy giảm dần số lần uống, lượng uống và tránh uống đến say. Không nên dùng rượu mạnh, rượu ngâm hoặc rượu không rõ nguồn gốc với suy nghĩ rằng đó là cách “bồi bổ” cơ thể.

Một số người uống rượu bia vì công việc, giao tiếp hoặc căng thẳng. Trong tình huống này, có thể chuẩn bị trước các cách từ chối đơn giản, chọn đồ uống không cồn, ăn uống đầy đủ trước buổi gặp mặt và nhờ người thân ủng hộ. Nếu cảm thấy khó kiểm soát việc uống, nên tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia y tế hoặc sức khỏe tâm thần.

Tiêm vắc xin HPV và thực hành tình dục an toàn

Một số ung thư vùng họng miệng có liên quan đến virus HPV, đặc biệt là HPV lây qua tiếp xúc tình dục. Tiêm vắc xin HPV là biện pháp dự phòng quan trọng đối với các bệnh do HPV gây ra. Vắc xin đạt hiệu quả phòng ngừa tốt nhất khi được tiêm trước khi phơi nhiễm virus, nhưng độ tuổi, loại vắc xin và chỉ định cụ thể cần theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng và bác sĩ.

Cha mẹ nên chủ động hỏi bác sĩ về lịch tiêm HPV cho con. Người trưởng thành chưa tiêm cũng có thể trao đổi để biết mình còn phù hợp tiêm hay không. Vắc xin không thay thế hoàn toàn các biện pháp bảo vệ khác, vì vậy vẫn nên thực hành tình dục an toàn, hạn chế số bạn tình và sử dụng biện pháp bảo vệ phù hợp.

Cần hiểu rằng nhiễm HPV khá phổ biến và thường không gây triệu chứng rõ ràng. Nhiễm HPV không đồng nghĩa chắc chắn sẽ bị ung thư, cũng không phải lý do để tự trách bản thân hay kỳ thị người khác. Điều cần thiết là dự phòng sớm và đi khám khi có dấu hiệu bất thường kéo dài.

Chăm sóc răng miệng và nhận biết dấu hiệu cần khám

Vệ sinh răng miệng tốt không được xem là biện pháp duy nhất để ngăn ung thư đầu cổ, nhưng vẫn rất cần thiết. Nên đánh răng đều đặn bằng bàn chải mềm, làm sạch kẽ răng phù hợp, khám răng định kỳ và điều trị sớm sâu răng, viêm lợi, răng sắc nhọn hoặc răng giả gây cọ xát. Không nên tự nhổ răng, tự đắp thuốc lá, thuốc nam hoặc hóa chất lên vùng loét miệng.

Nguồn nghiên cứu hiện có chủ yếu nói về chăm sóc người đã mắc ung thư đầu cổ hoặc đang điều trị, không phải bằng chứng trực tiếp về phòng ngừa ung thư ban đầu. Tuy vậy, chúng cho thấy sức khỏe răng miệng có ý nghĩa lớn trong quá trình điều trị. Xạ trị có thể dẫn đến tổn thương niêm mạc miệng, khô miệng và biến chứng lâu dài ở vùng hàm. Viêm niêm mạc miệng do xạ trị được báo cáo gặp ở phần lớn người bệnh điều trị xạ trị vùng đầu cổ [4][6]. Nhiễm trùng răng miệng, mất răng và nhổ răng có thể góp phần làm khởi phát hoại tử xương hàm do tia xạ ở người đã điều trị [3].

Vì lý do đó, người đã từng bị ung thư đầu cổ hoặc sắp xạ trị cần được nha sĩ và bác sĩ ung bướu phối hợp theo dõi. Một chương trình chăm sóc răng miệng đang được nghiên cứu nhằm phòng ngừa hoặc giảm các hậu quả muộn sau điều trị [1]. Các biện pháp như phục hồi chức năng, vật lý trị liệu, chăm sóc dinh dưỡng và kiểm soát viêm niêm mạc có thể giúp giảm gánh nặng biến chứng, nhưng không thay thế việc phòng ngừa các yếu tố nguy cơ từ trước [2][4][5].

Hãy đi khám tai mũi họng, răng hàm mặt hoặc ung bướu nếu có một trong các biểu hiện kéo dài: loét miệng không lành, mảng trắng hoặc đỏ trong miệng, khàn tiếng dai dẳng, đau họng kéo dài, nuốt đau hoặc nuốt vướng, chảy máu bất thường ở miệng, đau tai không rõ nguyên nhân, nghẹt mũi một bên kéo dài, sưng hoặc nổi hạch ở cổ, sút cân không chủ ý. Những triệu chứng này không phải lúc nào cũng là ung thư, nhưng khám sớm giúp tìm nguyên nhân và điều trị kịp thời.

Lối sống hỗ trợ giảm nguy cơ và theo dõi cá nhân hóa

Ăn uống cân đối, tăng rau quả, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, ngủ đủ, vận động đều và giữ cân nặng phù hợp là những thông tin sức khỏe chung có lợi cho phòng nhiều bệnh mạn tính, trong đó có ung thư. Không nên tin vào các quảng cáo về thuốc bổ, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng “phòng ung thư” khi chưa có bằng chứng đáng tin cậy.

Nếu bạn từng hút thuốc lâu năm, uống nhiều rượu bia, có tiền sử tổn thương tiền ung thư trong miệng, đã điều trị ung thư đầu cổ hoặc có triệu chứng đáng lo, việc khám định kỳ cần được cá thể hóa. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ tai mũi họng để xây dựng kế hoạch phòng ngừa và theo dõi phù hợp với tình trạng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Improved oral health in head and neck cancer survivors (OHHNC study): a study protocol for a multicentre two-armed randomised controlled trial. PMC
2. Rehabilitation and Physiotherapy for Functional Sequelae in Adults with Head and Neck Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC
3. Osteoradionecrosis – an update for the general dental practitioner. PMC
4. Effects of different drugs on radiation-induced oral mucositis in patients with head and neck tumors: a systematic review and a network meta-analysis. PMC
5. Comparative efficacy of two photobiomodulation protocols transcutaneous versus intraoral in the prevention of oral mucositis in head and neck cancer: a randomized study protocol. PMC
6. Immunonutrients for radiation-induced oral mucositis in head and neck cancer: current evidence and future perspectives. PMC