Khô miệng do xạ trị

Khô miệng là gì

Khô miệng (xerostomia) là khi cơ thể không tạo đủ nước bọt [1], hoặc nước bọt trở nên đặc, dính [2]. Nước bọt có nhiều vai trò hơn ta tưởng: làm ẩm và giúp tiêu hóa thức ăn, rửa trôi vụn thức ăn khỏi răng lợi, giúp nuốt và nói, và chứa khoáng chất như canxi, phosphat giúp răng chắc khỏe, chống sâu răng [4].

Nguyên nhân thường gặp nhất ở người bệnh ung thư là xạ trị vùng đầu cổ, vì tuyến nước bọt nằm gần hoặc trong vùng chiếu xạ [2]. Một số thuốc hóa trị, thuốc miễn dịch, bệnh ghép chống chủ sau ghép tủy, cùng các thuốc thường dùng kèm như thuốc chống nôn, thuốc giảm đau, thuốc lợi tiểu, thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamin cũng có thể gây khô miệng [2] [4].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Khô miệng không chỉ khó chịu. Khi thiếu nước bọt, nguy cơ sâu răng, bệnh lợi và nhiễm trùng miệng tăng lên, và chất lượng sống giảm rõ rệt [3]. Người bệnh có thể khó nhai, nuốt, nói, cảm nhận vị, dẫn đến ăn kém và sụt cân [2].

Thời gian kéo dài khác nhau tùy nguyên nhân [3]:

• Do hóa trị: tuyến nước bọt thường hồi phục sau khi kết thúc hóa trị; khô miệng do hóa trị trước ghép tế bào gốc thường hồi phục sau 2 đến 3 tháng.
• Do xạ trị đầu cổ: lượng nước bọt thường bắt đầu giảm trong tuần đầu xạ trị và giảm dần trong đợt điều trị. Mức độ phụ thuộc liều xạ và số tuyến nước bọt bị chiếu. Tuyến có thể hồi phục một phần trong năm đầu, nhưng thường không trọn vẹn, nên khô miệng có thể kéo dài lâu dài.

Dấu hiệu, cách phòng và xử trí

Dấu hiệu [2] [4]:

• Miệng khô, dính; nước bọt đặc, kéo sợi
• Rát hoặc bỏng trong miệng, trên lưỡi; lưỡi nứt nẻ
• Môi khô nứt, nứt khóe miệng
• Khó nhai, nuốt, nói; thay đổi vị giác; hơi thở hôi

Trước xạ trị. Nên khám răng ít nhất một tháng trước khi bắt đầu điều trị để kịp xử lý răng có nguy cơ và cho miệng lành [3]. Có những kỹ thuật xạ trị giúp bảo vệ tuyến nước bọt tốt hơn, ví dụ xạ trị điều biến cường độ (IMRT); hãy hỏi bác sĩ xạ trị xem có phù hợp với bạn không [2].

Chăm sóc răng miệng [2] [3]:

• Chải răng sau mỗi bữa ăn và trước khi ngủ bằng bàn chải mềm, kem có fluor vị nhẹ
• Súc miệng thường xuyên bằng nước lọc hoặc nước muối pha baking soda; không dùng nước súc miệng có cồn
• Nha sĩ có thể cho gel hoặc thuốc bôi fluor, nước súc bù khoáng để phòng sâu răng
• Khám răng định kỳ, kể cả nhiều năm sau xạ trị

Giữ miệng ẩm [2] [4]:

• Uống nhiều nước, mang theo chai nước để nhấp từng ngụm
• Nhai kẹo cao su hoặc ngậm kẹo không đường để kích thích tiết nước bọt
• Dùng nước bọt nhân tạo dạng xịt, gel hoặc nước súc
• Dùng son dưỡng môi gốc nước; bật máy tạo ẩm ban đêm
• Hạn chế cà phê, rượu; không hút thuốc

Ăn uống: cắn miếng nhỏ, nhai kỹ, chan thêm canh, nước sốt, sữa chua; uống ngụm nước khi ăn; tránh đồ cay, chua, khô, cứng và đồ ngọt dính [2].

Thuốc và biện pháp khác. Ở người xạ trị đầu cổ, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kích thích tuyến nước bọt như pilocarpine, hoặc châm cứu, kích thích điện qua da; hiệu quả khác nhau giữa từng người [2] [3].

Gọi đội điều trị nếu không ăn uống được, không nuốt được thuốc, môi nứt hoặc loét miệng, hoặc khô miệng mới xuất hiện kéo dài hơn 3 ngày [2].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tuyến nước bọt của tôi nằm trong vùng xạ trị nhiều hay ít, và nguy cơ khô miệng lâu dài của tôi thế nào?
• Kỹ thuật xạ trị của tôi có giúp bảo vệ tuyến nước bọt không?
• Tôi cần khám răng trước khi xạ trị và định kỳ sau đó bao lâu một lần?
• Tôi có nên dùng gel fluor, nước bọt nhân tạo hoặc thuốc kích thích tiết nước bọt không?
• Những thuốc tôi đang uống có thuốc nào làm khô miệng thêm không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: xerostomia: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/xerostomia
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Mouth Dryness or Thick Saliva: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/eating-problems/dry-mouth.html
3. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Oral Complications of Cancer Therapies (PDQ): https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/mouth-throat/oral-complications-pdq
4. Viện Nghiên cứu Nha khoa và Sọ mặt Quốc gia Hoa Kỳ (NIDCR): Dry Mouth: https://www.nidcr.nih.gov/health-info/dry-mouth