Hạ bạch cầu trung tính

Hạ bạch cầu trung tính là gì

Bạch cầu là những tế bào máu giúp cơ thể chống lại vi khuẩn, virus và nấm. Bạch cầu trung tính là loại chiếm hơn một nửa số bạch cầu, có nhiệm vụ chính là tiêu diệt vi khuẩn [3]. Hạ bạch cầu trung tính (neutropenia) là khi số lượng loại tế bào này trong máu thấp hơn bình thường [1]. Người bệnh cũng có thể nghe các cách gọi khác như giảm bạch cầu hay suy giảm miễn dịch [3].

Có thể hình dung bạch cầu trung tính như lực lượng bảo vệ luôn tuần tra trong cơ thể. Khi quân số giảm mạnh, vi khuẩn bình thường vô hại trên da, trong miệng hay đường ruột cũng có cơ hội gây bệnh.

Nguyên nhân thường gặp ở người bệnh ung thư gồm hóa trị, một số thuốc nhắm trúng đích, ghép tủy hoặc ghép tế bào gốc, và các loại ung thư xâm lấn tủy xương như bệnh bạch cầu, u lympho, đa u tủy [3]. Ngoài ra, nhiễm virus, bệnh tự miễn hoặc thiếu vitamin B12, folate cũng có thể làm giảm bạch cầu [3].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Hạ bạch cầu trung tính thường không tự gây triệu chứng, nên người bệnh có thể thấy hoàn toàn bình thường [3]. Nguy hiểm nằm ở chỗ nhiễm trùng dễ xảy ra hơn và có thể trở nặng rất nhanh. Nhiễm trùng trong thời gian điều trị ung thư có thể đe dọa tính mạng và cần được xử trí khẩn [2].

Kết quả đếm bạch cầu cũng ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch điều trị. Nếu hóa trị hoặc thuốc khác là nguyên nhân, bác sĩ có thể giảm liều, đổi thuốc, hoặc hoãn đợt điều trị kế tiếp cho đến khi tủy xương hồi phục [3]. Việc hoãn một chu kỳ không có nghĩa là điều trị thất bại, mà là để giữ an toàn cho người bệnh.

Theo dõi, dấu hiệu cảnh báo và cách phòng

Cách phát hiện. Bác sĩ cho làm xét nghiệm công thức máu có đếm các loại bạch cầu. Chỉ số quan trọng là số lượng bạch cầu trung tính tuyệt đối (ANC), tức con số thực tế chứ không phải tỷ lệ phần trăm [3]. Mỗi phòng xét nghiệm có khoảng tham chiếu riêng, nên hãy nhờ đội điều trị giải thích kết quả của mình [3].

Thời điểm thấp nhất. Sau hóa trị, số bạch cầu giảm dần và chạm mức thấp nhất (gọi là điểm nadir) thường vào khoảng 7 đến 10 ngày sau khi truyền. Đây là lúc nguy cơ nhiễm trùng nặng cao nhất; hồng cầu và tiểu cầu cũng có thể thấp cùng lúc. Sau đó số lượng tăng dần lên khi tủy hồi phục [3].

Dấu hiệu cần gọi ngay đội điều trị hoặc đi cấp cứu [2] [3]:

• Sốt từ 38 độ C trở lên, rét run hoặc vã mồ hôi
• Ho, đau họng, khó thở, đau ngực
• Tiêu chảy, đau hoặc buốt khi đi tiểu, nước tiểu đục hay có máu
• Loét hoặc mảng trắng trong miệng, sưng đỏ quanh chỗ đặt ống thông (catheter)
• Chóng mặt, choáng váng, lú lẫn mới xuất hiện

Không tự uống thuốc hạ sốt trước khi hỏi bác sĩ, vì thuốc có thể che giấu dấu hiệu của một nhiễm trùng nặng [2].

Cách phòng nhiễm trùng hằng ngày [2] [3]:

• Rửa tay kỹ bằng xà phòng, nhất là trước khi ăn; người xung quanh cũng nên rửa tay
• Tránh chỗ đông người và người đang ốm; đeo khẩu trang khi ra ngoài
• Giữ sạch răng miệng, vùng quanh ống thông; vệ sinh kỹ vết xước nhỏ
• Ăn chín uống sôi, thịt cá trứng nấu chín kỹ, rửa sạch rau quả sống
• Không dùng chung bàn chải, cốc, thìa đũa
• Hỏi bác sĩ về các loại vắc xin nên và không nên tiêm

Điều trị. Khi có sốt kèm bạch cầu thấp, người bệnh thường được dùng kháng sinh (có khi cả thuốc kháng virus, kháng nấm) ngay cả trước khi tìm ra nguyên nhân [3]. Với một số phác đồ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc kích thích tủy tạo bạch cầu (G-CSF), thường dùng dạng tiêm dưới da, để rút ngắn thời gian bạch cầu thấp [3].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Phác đồ của tôi có nguy cơ hạ bạch cầu trung tính cao không, và thời điểm nào trong mỗi chu kỳ tôi dễ bị nhiễm trùng nhất?
• Tôi cần xét nghiệm công thức máu vào những ngày nào?
• Nhiệt độ bao nhiêu thì tôi phải gọi điện hoặc đến viện ngay, và nên đến đâu?
• Tôi có cần tiêm thuốc kích thích tạo bạch cầu hay uống kháng sinh dự phòng không?
• Nếu bạch cầu thấp, chu kỳ tiếp theo của tôi sẽ được hoãn hay giảm liều như thế nào?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: neutropenia: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/neutropenia
2. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Infection and Neutropenia during Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/infection
3. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Neutropenia (Low White Blood Cell Counts): https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts/neutropenia.html