Buồn nôn và nôn do hóa trị

Buồn nôn và nôn là gì

Buồn nôn là cảm giác nôn nao khó chịu ở dạ dày, như sắp nôn. Nôn là khi thức ăn hoặc dịch trong dạ dày bị tống ra ngoài. Đây là những tác dụng phụ thường gặp của điều trị ung thư, nhất là hóa trị và xạ trị. Tin tốt là thuốc chống nôn thường giúp phòng ngừa hoặc làm giảm các triệu chứng này trước khi chúng trở thành vấn đề. [1]

Buồn nôn và nôn có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm khác nhau: [1]

• Cấp: trong vòng 24 giờ sau khi bắt đầu điều trị.
• Muộn: từ 1 đến 7 ngày sau điều trị.
• Dự đoán (có điều kiện): xảy ra trước buổi điều trị. Nếu lần trước bị nôn, mùi, hình ảnh hay âm thanh của phòng truyền ở lần sau có thể gây buồn nôn trước cả khi truyền.
• Mạn tính: kéo dài sau khi kết thúc điều trị.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Nếu không được kiểm soát, nôn có thể gây mất nước, rối loạn điện giải và sụt cân. [1] Buồn nôn kéo dài còn làm người bệnh sợ các đợt điều trị sau, ăn uống kém và mệt mỏi hơn. Kiểm soát tốt buồn nôn giúp người bệnh đủ sức để hoàn thành liệu trình.

Nguyên nhân không chỉ do hóa trị. Xạ trị, nhất là vùng não, bụng trên hoặc toàn thân, thuốc nhắm trúng đích, thuốc miễn dịch, ghép tế bào gốc và phẫu thuật cũng có thể gây buồn nôn. Lo âu, thuốc giảm đau và uống một số thuốc khi bụng đói cũng là những nguyên nhân khác. [1]

Với hóa trị, buồn nôn có thể bắt đầu vài phút đến vài giờ sau khi truyền, hoặc muộn hơn một ngày. Thường kéo dài 24 đến 48 giờ, nhưng có người thấy mệt tới 7 ngày. [1]

Phòng ngừa và xử lý

Thuốc chống nôn. Người bệnh thường được cho thuốc chống nôn trước khi bắt đầu hóa trị, vì phòng từ đầu dễ hơn chữa khi đã nôn. [1] Có nhiều nhóm thuốc, bác sĩ có thể kết hợp nhiều loại tuỳ mức độ: [1]

• Thuốc chặn serotonin, ví dụ ondansetron, granisetron, palonosetron.
• Thuốc chặn thụ thể NK1, ví dụ aprepitant.
• Corticoid, ví dụ dexamethason.
• Thuốc chặn dopamin, ví dụ metoclopramid.
• Olanzapin, và thuốc an thần nhóm benzodiazepin cho buồn nôn liên quan lo âu.

Hãy uống thuốc đúng giờ bác sĩ dặn, kể cả những ngày sau truyền khi chưa thấy buồn nôn, để phòng buồn nôn muộn. [1]

Mẹo ăn uống và sinh hoạt: [1]

• Uống đủ nước, nhấp từng ngụm nhỏ nước lọc, nước canh, trà gừng suốt ngày.
• Chọn món dễ tiêu, nguội hoặc mát như sữa chua, cháo, bánh mì nướng, cơm trắng, bánh quy nhạt. Gừng có thể giúp giảm buồn nôn.
• Tránh món nhiều dầu mỡ, chiên rán, quá ngọt, cay; tránh mùi nồng như cà phê, cá, hành, tỏi.
• Chia nhỏ 5 đến 6 bữa mỗi ngày thay vì 3 bữa lớn.
• Sau khi ăn, ngồi thẳng hoặc nằm kê cao đầu khoảng 30 phút.
• Ghi lại lúc nào bị buồn nôn và trước đó đã ăn gì, làm gì để bác sĩ điều chỉnh.
• Thử thư giãn: hít thở sâu, nghe nhạc, thiền. Bấm huyệt ở cổ tay có thể hỗ trợ khi dùng cùng thuốc; hỏi bác sĩ trước khi thử.

Người nhà có thể giúp nấu ăn ở nơi thoáng mùi, cho người bệnh dùng thìa nhựa nếu thìa kim loại gây vị đắng, và nhắc uống thuốc đúng giờ. [1] Luôn hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc nam hay thực phẩm chức năng, vì một số loại có thể làm điều trị ung thư kém hiệu quả. [1]

Khi nào cần đi khám ngay

Liên hệ bác sĩ hoặc đến viện nếu: [2]

• Không giữ được bất kỳ thức ăn hay nước uống nào.
• Nôn từ 3 lần trở lên trong một ngày.
• Buồn nôn kéo dài hơn 48 giờ.
• Thấy yếu người, sốt, hoặc đau bụng.
• Không đi tiểu trong 8 giờ trở lên.

Chóng mặt, lừ đừ, lú lẫn cũng là dấu hiệu mất nước cần được xử lý sớm. [1]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Phác đồ của tôi có nguy cơ gây buồn nôn cao hay thấp?
• Tôi nên uống thuốc chống nôn khi nào, và trong mấy ngày sau truyền?
• Nếu thuốc hiện tại không đỡ, tôi có thể đổi hoặc thêm thuốc khác không?
• Tôi nên ăn uống thế nào trong những ngày quanh đợt truyền?
• Khi nôn nhiều ngoài giờ hành chính, tôi nên gọi ai?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Nausea and Vomiting and Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nausea
2. MedlinePlus, When you have nausea and vomiting: https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000122.htm