Mệt mỏi liên quan ung thư

Mệt mỏi liên quan ung thư là gì

Mệt mỏi liên quan ung thư (cancer related fatigue) là cảm giác kiệt sức về thể chất, cảm xúc và tinh thần ở người bệnh ung thư [2]. Điểm khác biệt quan trọng so với cái mệt thông thường: khi khỏe mạnh, ta mệt vì làm việc nhiều và đỡ sau khi ngủ một giấc; còn mệt do ung thư không hết hẳn khi nghỉ hay ngủ, và có thể xuất hiện dù gần như không làm gì [1].

Người bệnh thường mô tả: người nặng trĩu, tay chân khó nhấc, không còn năng lượng, khó tập trung hay nhớ, dễ cáu hoặc buồn, ngủ dậy vẫn thấy chưa được nghỉ [1] [2].

Đây là một trong những tác dụng phụ phổ biến nhất. Hơn 80% người bệnh bị mệt mỏi khi đang hóa trị hoặc xạ trị [1]. Mệt có thể bắt đầu trước, trong hoặc sau điều trị, và ở một số người kéo dài nhiều tháng, nhiều năm [1].

Cũng cần phân biệt mệt với yếu. Mệt là thiếu năng lượng, còn yếu là giảm sức cơ; cả hai đều làm khó sinh hoạt nhưng vì lý do khác nhau [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Mệt mỏi ảnh hưởng đến công việc, gia đình và các mối quan hệ. Với một số người, mệt còn gây khổ sở hơn cả đau hay buồn nôn [2]. Nhiều người nghĩ mệt là "chuyện đương nhiên" nên không kể với bác sĩ. Thực ra mệt thường có những nguyên nhân chữa được, và đội điều trị có thể giúp tìm cách giảm mệt phù hợp với từng người [1].

Nguyên nhân, cách xử trí và khi nào cần gọi bác sĩ

Nguyên nhân thường gặp [1] [2]:

• Chính bệnh ung thư, nhất là khi bệnh tiến triển
• Điều trị: hóa trị (thường mệt vài ngày sau truyền), xạ trị (tăng dần và nặng nhất gần cuối đợt), phẫu thuật, thuốc nội tiết, thuốc nhắm trúng đích, thuốc miễn dịch
• Thiếu máu, nhiễm trùng, đau và thuốc giảm đau
• Ăn uống kém, nôn, tiêu chảy gây mất nước
• Mất ngủ, cơn bốc hỏa về đêm
• Lo âu, căng thẳng, trầm cảm
• Ít vận động, bệnh khác đi kèm như bệnh tim, phổi, rối loạn hormone

Bác sĩ đánh giá thế nào. Không có xét nghiệm nào đo trực tiếp độ mệt; bạn có thể được hỏi chấm điểm mệt từ 0 đến 10, và hỏi mệt từ khi nào, lúc nào trong ngày nặng hơn [2]. Bác sĩ sẽ khám và xét nghiệm máu để tìm thiếu máu, nhiễm trùng và các nguyên nhân khác [1]. Ghi nhật ký mức năng lượng mỗi ngày cũng rất hữu ích [1].

Điều trị nguyên nhân. Điều trị thiếu máu, chỉnh loại thuốc hoặc giờ uống thuốc giảm đau, điều trị lo âu và trầm cảm bằng tư vấn tâm lý hoặc thuốc, vật lý trị liệu để giữ sức cơ [1]. Hiện chưa có thuốc chuẩn nào được phê duyệt riêng cho mệt do ung thư [1].

Tự chăm sóc [1] [2]:

• Vận động đều. Đi bộ ngắn mỗi ngày, kết hợp bài tập sức bền và tập tạ nhẹ, yoga, thái cực quyền. Hỏi bác sĩ trước khi tăng vận động nếu bạn có di căn xương, tiểu cầu thấp, đang sốt, thiếu máu hoặc dễ té ngã.
• Nghỉ vừa đủ. Ngủ trưa ngắn; nghỉ quá nhiều lại làm mệt thêm và khó ngủ đêm.
• Ưu tiên việc quan trọng vào lúc khỏe nhất trong ngày; nhờ người thân giúp việc nặng.
• Ăn uống. Chia nhiều bữa nhỏ, đủ đạm, rau quả, uống đủ nước; hạn chế rượu và cà phê.
• Giảm căng thẳng bằng thiền, bài tập thở, nhóm hỗ trợ, tư vấn.

Gọi đội điều trị nếu mệt đến mức nằm liền 24 giờ không dậy được, khó tỉnh dậy, hụt hơi khi hoạt động, hoặc mệt ngày càng nặng [2]. Đi cấp cứu nếu lú lẫn, chóng mặt, mất thăng bằng, té ngã, hoặc khó thở cả khi nghỉ [2].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Điều gì có khả năng gây mệt nhiều nhất cho tôi lúc này?
• Tôi có cần xét nghiệm thiếu máu, tuyến giáp hay nhiễm trùng không?
• Tôi nên vận động loại nào, bao nhiêu là an toàn với tình trạng của tôi?
• Thuốc tôi đang uống có thuốc nào làm tôi mệt thêm không?
• Sau khi kết thúc điều trị, bao lâu thì tôi có thể lấy lại sức?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Cancer Fatigue: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/fatigue
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Cancer related Fatigue: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/fatigue-weakness-sleep/fatigue.html