Thiếu máu do ung thư và hóa trị

Thiếu máu là gì

Thiếu máu (anemia) là tình trạng số lượng hồng cầu trong máu thấp hơn bình thường [1]. Hồng cầu chứa huyết sắc tố (hemoglobin), chất mang oxy từ phổi đi nuôi toàn bộ cơ thể [3]. Khi thiếu hồng cầu, các cơ quan giống như một nhà máy bị cắt giảm nguồn điện: vẫn chạy được nhưng yếu hơn, nhanh "hụt hơi" hơn.

Lưu ý: ở đây thiếu máu nghĩa là thiếu hồng cầu trong máu, khác với "thiếu máu cục bộ" hay "thiếu máu cơ tim", là khi một vùng cơ quan không được cấp đủ máu do mạch bị hẹp tắc.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Thiếu máu là một nguyên nhân thường gặp và có thể điều trị của mệt mỏi ở người bệnh ung thư. Nó cũng có thể là dấu hiệu của bệnh, ví dụ khối u gây chảy máu âm thầm trong đường tiêu hóa [3]. Thiếu máu nặng làm tim phải làm việc nhiều hơn; người có sẵn bệnh tim hoặc phổi thường thấy triệu chứng nặng hơn [3].

Nếu hóa trị hoặc một thuốc khác là nguyên nhân, bác sĩ có thể giảm liều, đổi thuốc hoặc tạm ngưng điều trị để cơ thể hồi phục [3].

Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Nguyên nhân thường gặp [2] [3]:

• Hóa trị và xạ trị làm tủy xương tạm thời sản xuất ít hồng cầu
• Ung thư ảnh hưởng tủy xương như bệnh bạch cầu, u lympho, đa u tủy; hội chứng rối loạn sinh tủy
• Chảy máu từ khối u (hay gặp ở dạ dày, gan, phúc mạc) hoặc do chấn thương
• Thiếu sắt, vitamin B12 hoặc axit folic do ăn uống kém
• Một số thuốc như thuốc chống viêm không steroid, aspirin, corticoid

Dấu hiệu [2] [3]:

• Mệt nhiều, hụt hơi khi làm việc nhẹ
• Tim đập nhanh, đau ngực
• Chóng mặt, choáng váng, đau đầu
• Da, móng tay, môi, lợi nhợt nhạt; phù tay chân

Nhiều người không thấy gì cho đến khi huyết sắc tố đã giảm khá thấp [3].

Chẩn đoán. Xét nghiệm công thức máu cho biết lượng huyết sắc tố. Nếu thấp, bác sĩ có thể làm thêm xét nghiệm sắt, vitamin, tìm máu trong phân hoặc chất nôn, đôi khi chụp chiếu tìm chỗ chảy máu hoặc sinh thiết tủy xương [3].

Điều trị theo nguyên nhân và mức độ [2] [3]:

• Truyền khối hồng cầu khi huyết sắc tố rất thấp hoặc có dấu hiệu chảy máu. Ngưỡng truyền cụ thể do bác sĩ quyết định, dựa trên cả con số xét nghiệm lẫn triệu chứng và bệnh tim phổi đi kèm.
• Bổ sung sắt đường uống hoặc truyền tĩnh mạch khi thiếu sắt.
• Thuốc kích thích tạo hồng cầu (erythropoietin và các thuốc cùng nhóm) trong một số trường hợp.
• Vitamin B12, axit folic khi thiếu.

Tự chăm sóc [2] [3]:

• Ưu tiên việc quan trọng, nhờ người thân giúp; xen kẽ nghỉ ngắn với đi bộ nhẹ, vì nằm quá nhiều lại làm yếu thêm
• Nếu thiếu sắt: ăn thịt đỏ, cá, gà, rau lá xanh đậm, các loại đậu, đậu phụ, ngũ cốc tăng cường sắt
• Uống đủ nước nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế
• Đứng dậy từ từ để tránh choáng ngã

Gọi đội điều trị nếu nôn ra máu hoặc chất nôn nâu đen, phân đỏ hoặc đen, chóng mặt, ngã, hoặc mệt đến mức nằm liền hơn 24 giờ. Đi cấp cứu nếu chảy máu không cầm, lú lẫn mới hoặc nặng hơn, khó thở cả khi nghỉ, đau ngực hoặc tim đập không đều [3].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Nguyên nhân thiếu máu của tôi là gì: do thuốc, do bệnh hay do thiếu chất?
• Chỉ số huyết sắc tố của tôi hiện là bao nhiêu và tôi có cần truyền máu không?
• Tôi có nên uống hoặc truyền sắt, hay dùng thuốc kích thích tạo hồng cầu không?
• Những dấu hiệu nào thì tôi phải gọi điện hoặc đến viện ngay?
• Tôi nên ăn uống thế nào, có cần gặp chuyên gia dinh dưỡng không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: anemia: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/anemia
2. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Anemia: Cancer Treatment Side Effect: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/anemia
3. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Anemia in People with Cancer: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts/anemia.html