Bệnh thần kinh ngoại biên do hóa trị

Bệnh thần kinh ngoại biên là gì

Hệ thần kinh ngoại biên là mạng lưới dây thần kinh nối não và tủy sống với phần còn lại của cơ thể. Có ba loại chính: dây thần kinh cảm giác (giúp cảm nhận đau, nóng lạnh, va chạm), dây thần kinh vận động (giúp cơ cử động) và dây thần kinh tự chủ (điều khiển huyết áp, tiêu hóa, tiểu tiện, mồ hôi) [2].

Bệnh thần kinh ngoại biên (peripheral neuropathy) là khi các dây này bị tổn thương, gây đau, tê, châm chích, sưng hoặc yếu cơ. Triệu chứng thường bắt đầu ở bàn tay, bàn chân [1]. Khi nguyên nhân là thuốc điều trị ung thư, người ta gọi là bệnh thần kinh ngoại biên do hóa trị [2].

Có thể hình dung dây thần kinh như dây điện. Khi lớp dây bị hư, tín hiệu truyền đi bị nhiễu: có lúc báo đau khi không có gì, có lúc lại không báo khi chạm vào vật nóng.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Tê bì tay chân không chỉ gây khó chịu. Nó có thể làm khó cài cúc áo, cầm bút, nhặt đồng xu, đi lại vững vàng, và làm giảm khả năng nhận biết nguy hiểm như bếp nóng hay vật sắc [2]. Người bệnh dễ té ngã hơn [3].

Triệu chứng có thể kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau khi kết thúc điều trị [2]. Nguy cơ phụ thuộc loại thuốc và liều, và tăng dần sau mỗi chu kỳ [2]. Vì vậy, khi triệu chứng nặng lên, bác sĩ có thể hoãn đợt điều trị, giảm liều hoặc ngưng thuốc gây ra cho đến khi đỡ. Những điều chỉnh này cần làm sớm để tránh tổn thương lâu dài [2].

Dấu hiệu, thuốc hay gây ra và cách xử trí

Thuốc hay gây bệnh thần kinh ngoại biên [2]:

• Nhóm platin: cisplatin, carboplatin, oxaliplatin
• Nhóm taxane: paclitaxel, docetaxel, cabazitaxel
• Nhóm alkaloid thực vật: vincristine, vinblastine, vinorelbine, etoposide
• Thuốc điều hòa miễn dịch: thalidomide, lenalidomide, pomalidomide
• Thuốc ức chế proteasome: bortezomib, carfilzomib, ixazomib

Ngoài thuốc, tê bì còn có thể do khối u chèn ép dây thần kinh, tiểu đường, rượu, thiếu vitamin nhóm B, zona hoặc bệnh tự miễn [2]. Tìm đúng nguyên nhân giúp chọn đúng cách điều trị.

Dấu hiệu cần báo bác sĩ [1] [2]:

• Tê, châm chích như kiến bò, cảm giác bỏng rát ở bàn tay, bàn chân, có thể lan lên tay chân
• Không cảm nhận được nóng lạnh hoặc vết đau
• Yếu cơ, chuột rút, mất thăng bằng, hay vấp ngã
• Táo bón, tiêu chảy, chóng mặt khi đứng dậy, rối loạn tiểu tiện hoặc tình dục (khi dây thần kinh tự chủ bị ảnh hưởng)

Nên báo ngay khi mới thấy tê, châm chích hay yếu bất thường. Phát hiện sớm là cách tốt nhất để kiểm soát triệu chứng và ngăn tổn thương thêm [1] [2].

Phòng ngừa. Một số nơi dùng liệu pháp lạnh (đeo găng, tất có túi đá lạnh khi truyền thuốc) hoặc liệu pháp nén (đeo găng tay bó), nhằm giảm lượng thuốc đến đầu ngón. Tập thể dục đều đặn cũng có thể có ích. Tuy nhiên các biện pháp này còn cần thêm nghiên cứu để khẳng định hiệu quả [2].

Điều trị triệu chứng. Có thể dùng miếng dán hoặc kem gây tê tại chỗ, một số thuốc giảm đau thần kinh như gabapentin hoặc duloxetine, và thuốc giảm đau mạnh khi đau nhiều [2]. Châm cứu, xoa bóp, vật lý trị liệu có thể được khuyên dùng tùy trường hợp [1].

Có hồi phục không. Ở nhiều người, tổn thương cải thiện dần sau khi ngưng hóa trị và có khi hết hẳn. Ở người khác, triệu chứng chỉ đỡ một phần hoặc tồn tại lâu dài [2].

Giữ an toàn hằng ngày [1] [2]:

• Đi giày dép kín cả trong nhà; kiểm tra bàn chân mỗi ngày tìm vết xước
• Dọn thảm, lắp tay vịn trong nhà tắm, dùng đèn ngủ ban đêm
• Nhờ người khác thử nhiệt độ nước; dùng găng khi nấu ăn và cầm đồ nóng
• Cẩn thận với dao kéo; giữ ấm tay chân khi trời lạnh
• Hạn chế rượu; người bị tiểu đường cần kiểm soát đường huyết tốt

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Thuốc tôi đang dùng có hay gây tê bì tay chân không?
• Triệu chứng đến mức nào thì tôi phải báo ngay?
• Tôi có nên dùng găng lạnh hay tất lạnh trong lúc truyền thuốc không?
• Nếu tê bì nặng lên, kế hoạch điều trị của tôi sẽ thay đổi thế nào?
• Sau khi kết thúc điều trị, khả năng hồi phục của tôi ra sao, và tôi có thể tập vật lý trị liệu ở đâu?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Nerve Problems (Peripheral Neuropathy) and Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nerve-problems
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Peripheral Neuropathy: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/pain/peripheral-neuropathy.html
3. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: peripheral neuropathy: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/peripheral-neuropathy