Hoá trị nhóm taxane

Tổng quan về nhóm thuốc và đích tác động

Taxane là một nhóm thuốc hoá trị được dùng rất rộng rãi, có mặt trong phác đồ điều trị của nhiều loại ung thư thường gặp như ung thư vú, phổi, buồng trứng, dạ dày, tụy, tuyến tiền liệt và ung thư đầu cổ. Nhóm gồm bốn thuốc chính: paclitaxel (biệt dược gốc Taxol), docetaxel (biệt dược gốc Taxotere), paclitaxel gắn albumin (biệt dược gốc Abraxane) và cabazitaxel (biệt dược gốc Jevtana). [1] [2] [3] [4] Paclitaxel ban đầu được chiết xuất từ vỏ cây thủy tùng Thái Bình Dương; các thuốc sau này được bán tổng hợp hoặc cải tiến về dạng bào chế.

Đích tác động của taxane là vi ống, hệ thống ống siêu nhỏ bên trong tế bào có nhiệm vụ kéo các nhiễm sắc thể về hai tế bào con khi tế bào phân chia. Bình thường, vi ống liên tục được lắp ráp và tháo rời. Taxane gắn vào vi ống và "khóa cứng" chúng, không cho tháo rời. Khi đó tế bào ung thư mắc kẹt giữa quá trình phân chia và chết. Cơ chế này ngược với nhóm vinca alkaloid (như vinorelbine), vốn ngăn vi ống được lắp ráp.

Vì tác động lên mọi tế bào phân chia nhanh, taxane gây một số tác dụng phụ chung cho cả nhóm: giảm bạch cầu, rụng tóc, tê bì tay chân (bệnh thần kinh ngoại biên), mệt mỏi và đau cơ khớp. Mức độ từng tác dụng phụ khác nhau giữa các thuốc.

Các thế hệ thuốc trong nhóm

Thuốc	Thế hệ hoặc loại	Dùng cho ai	Điểm nổi bật	Tác dụng phụ đặc trưng
Paclitaxel (Taxol)	Taxane đầu tiên	Ung thư vú (bổ trợ khi có di căn hạch, di căn), ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư buồng trứng tiến xa, sarcôm Kaposi liên quan HIV [1]	Rất phổ biến; có thể dùng theo lịch hàng tuần hoặc theo chu kỳ dài hơn	Phản ứng dị ứng khi truyền (do dung môi), tê bì tay chân, đau cơ khớp, giảm bạch cầu, rụng tóc
Docetaxel (Taxotere)	Taxane bán tổng hợp	Ung thư vú, ung thư phổi không tế bào nhỏ, ung thư tuyến tiền liệt di căn kháng cắt tinh hoàn, ung thư đầu cổ tế bào vảy, ung thư dạ dày [2]	Phạm vi chỉ định rộng; là thuốc hoá trị nền tảng trong ung thư tuyến tiền liệt	Giảm bạch cầu nặng, giữ nước gây phù, thay đổi móng, viêm miệng, rụng tóc
Paclitaxel gắn albumin (Abraxane)	Dạng bào chế cải tiến của paclitaxel, hạt nano gắn albumin	Ung thư vú tái phát hoặc di căn sau hoá trị, ung thư phổi không tế bào nhỏ di căn (cùng carboplatin), ung thư tụy di căn (cùng gemcitabine) [3]	Không cần dung môi gây dị ứng nên thường không phải dùng thuốc dự phòng dị ứng; thời gian truyền ngắn hơn [3]	Tê bì tay chân, giảm bạch cầu, mệt mỏi, rụng tóc
Cabazitaxel (Jevtana)	Taxane thế hệ mới	Ung thư tuyến tiền liệt di căn kháng cắt tinh hoàn đã dùng docetaxel, phối hợp prednisone [4]	Vẫn có tác dụng khi khối u đã kháng docetaxel	Giảm bạch cầu, tiêu chảy, mệt mỏi, phản ứng dị ứng khi truyền; ít gây tê bì hơn

Thứ tự dùng thường gặp

Taxane thường được dùng phối hợp với các thuốc khác, và vị trí trong phác đồ khác nhau theo loại ung thư:

• Ung thư vú: paclitaxel hoặc docetaxel là thành phần chính của hoá trị trước hoặc sau mổ, thường nối tiếp hoặc phối hợp với anthracycline (như doxorubicin) và cyclophosphamide. [1] [2] Với ung thư vú HER2 dương tính, taxane được dùng cùng trastuzumab và pertuzumab. Ở giai đoạn di căn, paclitaxel theo lịch hàng tuần, docetaxel hoặc paclitaxel gắn albumin là các lựa chọn hoá trị thường gặp. [3]
• Ung thư phổi không tế bào nhỏ: paclitaxel hoặc paclitaxel gắn albumin phối hợp với carboplatin, thường kèm thuốc miễn dịch ở bước đầu; docetaxel đơn độc hoặc phối hợp là lựa chọn ở bước sau. [1] [2] [3]
• Ung thư buồng trứng: paclitaxel phối hợp với thuốc platinum là phác đồ bước đầu kinh điển. [1]
• Ung thư tụy di căn: paclitaxel gắn albumin phối hợp với gemcitabine là một phác đồ bước đầu. [3]
• Ung thư tuyến tiền liệt: docetaxel được dùng cho bệnh di căn, cả khi còn nhạy cảm và khi đã kháng cắt tinh hoàn; cabazitaxel là taxane bước tiếp theo sau docetaxel. [2] [4]
• Ung thư dạ dày và đầu cổ: docetaxel nằm trong các phác đồ phối hợp với thuốc platinum và fluorouracil. [2]

Việc chọn taxane cụ thể phụ thuộc vào bằng chứng cho từng loại ung thư, các thuốc đã dùng trước đó, tình trạng tê bì hiện có, tiền sử dị ứng và điều kiện tiếp cận.

Khi thuốc không còn hiệu quả (kháng thuốc)

Khối u có thể kháng taxane theo nhiều cơ chế: tăng hoạt động của bơm tống thuốc ra khỏi tế bào (như P-glycoprotein), thay đổi cấu trúc thành phần vi ống khiến thuốc gắn kém, hoặc kích hoạt các con đường giúp tế bào sống sót.

Khi bệnh tiến triển trong hoặc sau khi dùng taxane, các hướng tiếp theo thường gồm:

• Chuyển sang taxane khác trong một số tình huống, điển hình là cabazitaxel sau docetaxel trong ung thư tuyến tiền liệt, vì cabazitaxel ít bị bơm tống thuốc đẩy ra ngoài hơn. [4]
• Chuyển sang nhóm thuốc chống vi ống khác có cơ chế khác, như eribulin hoặc vinorelbine, hoặc hoá trị nhóm khác (capecitabine, gemcitabine, thuốc platinum).
• Dùng thuốc nhắm trúng đích, thuốc liên hợp kháng thể và thuốc, hoặc thuốc miễn dịch nếu khối u có đích phù hợp.
• Với ung thư tuyến tiền liệt, các thuốc nội tiết thế hệ mới, thuốc ức chế PARP (khi có đột biến gen sửa chữa ADN) hoặc thuốc phóng xạ nhắm đích cũng là lựa chọn.

Chi phí và tiếp cận tại Việt Nam

Paclitaxel và docetaxel là những thuốc hoá trị lâu năm, thường có nhiều chế phẩm của các hãng khác nhau và nằm trong danh mục được bảo hiểm y tế chi trả ở nhiều bệnh viện. Paclitaxel gắn albumin và cabazitaxel thường có chi phí cao hơn, và điều kiện chi trả có thể khác. Với một số hoạt chất, có thể đã có thuốc generic (thuốc cùng hoạt chất do hãng khác sản xuất) với giá thấp hơn; thông tin về thuốc generic đã được xác minh được cập nhật riêng trên trang của từng thuốc.

Lưu ý rằng paclitaxel thông thường và paclitaxel gắn albumin là hai dạng bào chế khác nhau, không thay thế trực tiếp cho nhau về liều và cách dùng. Người bệnh nên hỏi bác sĩ và phòng công tác xã hội của bệnh viện về mức chi trả và các chương trình hỗ trợ.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Phác đồ của tôi dùng taxane nào, phối hợp với thuốc gì, và dùng trong bao nhiêu chu kỳ?
• Tôi có phải dùng thuốc dự phòng dị ứng trước khi truyền không, và cần uống thuốc corticoid trước truyền thế nào?
• Nếu bị tê bì tay chân, khi nào tôi cần báo để bác sĩ điều chỉnh thuốc, tránh tổn thương thần kinh kéo dài?
• Tôi có thể làm gì để giảm rụng tóc, thay đổi móng và phù chân?
• Khi sốt giữa các chu kỳ, tôi cần làm gì và liên hệ ai?
• Nếu bệnh không đáp ứng với taxane này, lựa chọn tiếp theo cho tôi là gì?
• Chi phí mỗi chu kỳ là bao nhiêu và bảo hiểm y tế chi trả thế nào?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Paclitaxel
2. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Docetaxel
3. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Paclitaxel gắn albumin (nab-paclitaxel)
4. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Cabazitaxel