Kháng thuốc

Kháng thuốc là gì

Kháng thuốc là khi tế bào ung thư không đáp ứng với một loại thuốc thường có khả năng tiêu diệt hoặc làm yếu chúng [1]. Kháng thuốc có thể có sẵn từ trước khi điều trị, hoặc xuất hiện trong hay sau quá trình dùng thuốc [1].

Hãy hình dung khóa và chìa. Thuốc nhắm trúng đích như chiếc chìa vừa khít một ổ khóa trên tế bào ung thư. Nếu tế bào "thay ổ khóa" hoặc mở một lối đi khác không cần qua ổ khóa đó, chiếc chìa không còn tác dụng.

Người bệnh có thể gặp một số tên gọi cụ thể:

• Kháng hóa trị: ung thư không còn đáp ứng với thuốc hóa trị.
• Kháng platinum: hay gặp trong ung thư buồng trứng, chỉ bệnh quay lại chỉ sau một thời gian ngắn kể từ đợt hóa trị có nhóm thuốc platinum (như cisplatin, carboplatin).
• Kháng cắt tinh hoàn: trong ung thư tuyến tiền liệt, bệnh vẫn tiến triển dù nội tiết tố nam (testosterone) đã được hạ xuống rất thấp [6].
• Kháng trị: cách nói chung cho ung thư không đáp ứng với điều trị, có thể kháng ngay từ đầu hoặc trở nên kháng trong quá trình điều trị [5].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Kháng thuốc là một lý do chính khiến điều trị ung thư không hiệu quả hoặc ung thư quay lại [1] [3]. Tế bào ung thư có thể trở nên kháng điều trị, giống như vi khuẩn kháng kháng sinh [3].

Nhưng kháng thuốc không có nghĩa là hết đường chữa. Nó thường là tín hiệu để bác sĩ đánh giá lại và chuyển sang bước điều trị tiếp theo. Với nhiều loại ung thư, đã có sẵn các thuốc dành riêng cho tình huống kháng thuốc.

Vì sao ung thư kháng thuốc và bác sĩ xử trí thế nào

Cơ chế thường gặp:

• Thay đổi ở ADN hoặc các thay đổi di truyền khác làm thay đổi cách thuốc đi vào tế bào, hoặc cách thuốc bị phân hủy bên trong tế bào [1].
• Với thuốc nhắm trúng đích: chính đích tác động (protein mục tiêu) bị biến đổi nên thuốc không bám được nữa, hoặc tế bào ung thư tìm ra con đường phát triển khác không phụ thuộc vào đích đó [2].
• Một số tế bào thích nghi để chống lại cùng lúc nhiều thuốc, gọi là đa kháng thuốc [4].

Dấu hiệu nghi kháng thuốc: kết quả chụp chiếu cho thấy khối u lớn lên hoặc có ổ mới, chỉ điểm khối u trong máu tăng, hoặc triệu chứng quay lại sau một thời gian ổn định.

Bác sĩ thường làm gì:

• Sinh thiết lại mô u hoặc làm sinh thiết lỏng (xét nghiệm tìm ADN do khối u thải vào máu hay dịch cơ thể), đôi khi bằng giải trình tự gen thế hệ mới (NGS), để tìm cơ chế kháng. Sinh thiết lỏng có thể lặp lại nhiều lần, giúp theo dõi các thay đổi gen của khối u theo thời gian [7].
• Ví dụ, ở ung thư phổi có đột biến gen EGFR, osimertinib được dùng cho một số người mà các thuốc cùng nhóm trước đó không còn hiệu quả [8].
• Chuyển sang thuốc khác hoặc nhóm thuốc khác phù hợp với cơ chế vừa tìm thấy.
• Phối hợp nhiều phương pháp: vì có kháng thuốc, liệu pháp nhắm trúng đích có thể hiệu quả hơn khi phối hợp với thuốc đích khác, hóa trị hoặc xạ trị [2].
• Điều trị tại chỗ (xạ trị, phẫu thuật) khi chỉ một vài ổ tiến triển, trong khi vẫn giữ thuốc đang có hiệu quả với phần bệnh còn lại.
• Thử nghiệm lâm sàng cho những trường hợp đã dùng hết các lựa chọn chuẩn.

Không nên tự ý tăng liều, ngưng thuốc hoặc đổi thuốc khi nghi ngờ kháng thuốc. Mọi thay đổi cần có bác sĩ điều trị quyết định.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Kết quả hiện tại có chắc là kháng thuốc, hay có thể là thay đổi tạm thời?
• Tôi có cần sinh thiết lại hoặc xét nghiệm gen trên máu để tìm cơ chế kháng không?
• Bước điều trị tiếp theo của tôi là gì, và khác thuốc cũ thế nào?
• Nếu chỉ vài ổ tiến triển, tôi có thể xạ trị các ổ đó và giữ thuốc hiện tại không?
• Có thử nghiệm lâm sàng nào cho tình trạng kháng thuốc của tôi không?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "drug resistance": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/drug-resistance
2. National Cancer Institute, Targeted Therapy to Treat Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/targeted-therapies
3. American Cancer Society, Cancer Recurrence: https://www.cancer.org/cancer/survivorship/long-term-health-concerns/recurrence/what-is-cancer-recurrence.html
4. NCI Dictionary of Cancer Terms, "multidrug resistance": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/multidrug-resistance
5. NCI Dictionary of Cancer Terms, "refractory cancer": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/refractory-cancer
6. NCI Dictionary of Cancer Terms, "castrate-resistant prostate cancer": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/castrate-resistant-prostate-cancer
7. NCI Dictionary of Cancer Terms, "liquid biopsy": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/liquid-biopsy
8. MedlinePlus, Osimertinib: https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a616005.html