Cisplatin (Platinol)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Cisplatin là thuốc hóa trị thuộc nhóm hợp chất chứa platinum, được dùng bằng đường truyền tĩnh mạch tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế, dưới sự theo dõi của bác sĩ có kinh nghiệm về thuốc hóa trị. Biệt dược gốc của cisplatin là Platinol. [1], [2]

Cisplatin chứa kim loại platinum. Thuốc có thể gắn vào vật chất di truyền của tế bào ung thư, còn gọi là DNA, làm DNA bị tổn thương và khó được sửa chữa hoặc sao chép. Nhờ đó, tế bào ung thư có thể ngừng phân chia và chết đi. [1] Cách tác động này không hoàn toàn chỉ giới hạn ở tế bào ung thư, vì vậy một số tế bào lành cũng có thể bị ảnh hưởng và gây ra tác dụng phụ.

Cisplatin có thể được dùng riêng hoặc phối hợp với các thuốc chống ung thư khác. Việc lựa chọn cisplatin phụ thuộc vào loại ung thư, mức độ lan rộng của bệnh, các điều trị đã dùng trước đó, chức năng thận, thính lực, tình trạng sức khỏe chung và đánh giá của bác sĩ. Không nên tự tìm mua hoặc sử dụng cisplatin bên ngoài cơ sở điều trị.

Dùng cho ai

Theo thông tin được phê duyệt, cisplatin được sử dụng trong một số trường hợp ung thư bàng quang, ung thư buồng trứng và ung thư tinh hoàn tiến triển. [1], [3]

Ung thư bàng quang: Cisplatin có thể được dùng đơn độc ở người bệnh ung thư bàng quang tiến triển không thể điều trị bằng phẫu thuật hoặc xạ trị đơn thuần. [1], [2] Bác sĩ sẽ cân nhắc khả năng dùng thuốc dựa trên tình trạng bệnh, những phương pháp đã thực hiện và khả năng đáp ứng của cơ thể.

Ung thư buồng trứng: Cisplatin có thể được phối hợp với các thuốc khác ở người bệnh có ung thư đã lan sang các bộ phận khác của cơ thể và đã từng phẫu thuật hoặc xạ trị. Thuốc cũng có thể được dùng đơn độc trong trường hợp bệnh không cải thiện với hóa trị tiêu chuẩn và người bệnh chưa từng dùng cisplatin. [1] Một số thông tin kê đơn cũng mô tả việc dùng cisplatin đơn độc hoặc phối hợp khi ung thư buồng trứng không cải thiện hoặc tiến triển sau điều trị bằng thuốc khác hoặc xạ trị. [2]

Ung thư tinh hoàn: Cisplatin được chỉ định cho ung thư tinh hoàn tiến triển. [3] Thuốc có thể được phối hợp với các thuốc khác ở người bệnh có bệnh đã lan rộng và đã từng phẫu thuật hoặc xạ trị. Cisplatin cũng được sử dụng trong trường hợp ung thư tinh hoàn không cải thiện hoặc tiến triển sau điều trị bằng thuốc khác hoặc xạ trị. [1], [2]

Các thông tin trên không có nghĩa cisplatin phù hợp với mọi người bệnh thuộc ba nhóm ung thư này. Trước khi điều trị, bác sĩ thường cần biết người bệnh có bệnh thận, vấn đề về thính lực, tiền sử xạ trị vùng đầu, dị ứng thuốc hoặc đang dùng các thuốc khác hay không. Xét nghiệm trước và trong quá trình điều trị có thể giúp đánh giá chức năng thận, các chất điện giải và tế bào máu. [2], [3]

Nguồn thông tin được sử dụng không nêu tên thử nghiệm lâm sàng then chốt cụ thể. Vì vậy, hiệu quả thực tế cần được trao đổi dựa trên bệnh án, kết quả chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm và các phương pháp điều trị đã dùng của từng người bệnh.

Hiệu quả theo nghiên cứu

Cisplatin được cơ quan quản lý dược phẩm Hoa Kỳ phê duyệt để điều trị ung thư bàng quang tiến triển, ung thư buồng trứng tiến triển và ung thư tinh hoàn tiến triển. [3] Việc được phê duyệt cho thấy thuốc đã có đủ dữ liệu cần thiết cho những chỉ định này theo yêu cầu quản lý, nhưng không đồng nghĩa thuốc chắc chắn mang lại hiệu quả như nhau ở tất cả người bệnh.

Trong thực hành, cisplatin có thể được dùng đơn độc hoặc phối hợp với thuốc khác. Mục tiêu điều trị có thể là làm chậm sự phát triển của ung thư, làm giảm kích thước khối u, kiểm soát triệu chứng hoặc kiểm soát bệnh trong thời gian dài hơn. Mục tiêu cụ thể phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn, vị trí lan rộng và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

Đáp ứng điều trị thường được đánh giá qua thăm khám, xét nghiệm và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh theo kế hoạch của bác sĩ. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cần trì hoãn, thay đổi hoặc ngừng điều trị nếu tác dụng phụ đáng kể xuất hiện. [2] Không nên tự đánh giá thuốc có hiệu quả hay không chỉ dựa vào cảm giác trong những ngày sau truyền, vì đáp ứng của ung thư cần được theo dõi bằng phương pháp phù hợp.

Cisplatin cũng đang được nghiên cứu ở một số loại ung thư khác, nhưng thông tin trên trang này tập trung vào các chỉ định gồm ung thư bàng quang, ung thư buồng trứng và ung thư tinh hoàn. [1]

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Các tác dụng phụ thường gặp của cisplatin gồm độc tính trên thận, tổn thương thần kinh ngoại biên, buồn nôn và nôn, giảm tế bào máu và độc tính trên tai. [3] Người bệnh có thể gặp rụng tóc, tiêu chảy, giảm cảm nhận vị giác, nấc, khô miệng hoặc dấu hiệu mất nước như nước tiểu sẫm màu, ra ít mồ hôi và khô da. [2]

Cisplatin có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng, thậm chí suy thận cấp. Nguy cơ có thể cao hơn ở người lớn tuổi, người đã có bệnh thận, người mất nước hoặc đang dùng thuốc có khả năng gây hại cho thận. Độc tính trên thận có thể nặng hơn sau những đợt điều trị lặp lại. [2], [3] Người bệnh cần báo ngay nếu tiểu ít, phù mặt, bàn tay, bàn chân hoặc cẳng chân, mệt bất thường hay yếu nhiều.

Tổn thương thần kinh ngoại biên có thể biểu hiện bằng đau, nóng rát, tê hoặc cảm giác như kim châm ở bàn tay, bàn chân. Một số người có thể bị chuột rút, đi lại khó khăn hoặc cảm giác giống như điện giật khi cúi cổ về phía trước. [2], [3] Những triệu chứng mới xuất hiện hoặc tăng dần cần được báo cho bác sĩ, vì tổn thương thần kinh có thể nặng hơn khi tiếp tục điều trị.

Cisplatin có thể gây giảm tế bào máu, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu hoặc thiếu máu. Hãy báo ngay khi có sốt, đau họng, rét run, dấu hiệu nhiễm trùng, bầm tím hoặc chảy máu bất thường, đi ngoài phân đen, có máu trong phân hoặc nôn ra máu. [2], [3]

Thuốc có thể gây ảnh hưởng đến thính lực, ù tai, chóng mặt hoặc mất thính lực. Trong một số trường hợp, mất thính lực có thể kéo dài hoặc không hồi phục, đặc biệt ở trẻ em. [2] Cần báo ngay khi xuất hiện ù tai, nghe kém hoặc chóng mặt.

Phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể xảy ra trong hoặc sau khi bắt đầu truyền thuốc. Dấu hiệu cần báo ngay cho nhân viên y tế gồm nổi mề đay, phát ban, ngứa, đỏ da, khó thở hoặc khó nuốt, sưng mặt, môi, lưỡi hay họng, chóng mặt, cảm giác sắp ngất hoặc tim đập nhanh. [2], [3]

Ngoài ra, người bệnh cần báo ngay khi đau hoặc tức ngực, thay đổi thị lực đột ngột, đau mắt, co giật, vàng da hoặc vàng mắt, đau bụng vùng hạ sườn phải hay bất kỳ triệu chứng bất thường nào khiến tình trạng sức khỏe xấu đi. Cisplatin cũng có thể gây phản ứng tại vị trí truyền như đau, đỏ, sưng, nóng rát hoặc tổn thương mô. [2], [3]

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

Cisplatin cần được truyền tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế dưới sự giám sát của bác sĩ và điều dưỡng. [2] Người bệnh nên giữ đầy đủ các cuộc hẹn khám và xét nghiệm trước, trong và sau điều trị. Bác sĩ có thể cần tạm ngừng hoặc trì hoãn thuốc nếu xuất hiện tác dụng phụ nhất định. [2]

Chức năng thận cần được theo dõi bằng xét nghiệm phù hợp, trong đó có creatinine huyết thanh, urê máu, độ thanh thải creatinine và các chất điện giải như magnesium. [3] Việc bù đủ nước trước, trong và sau khi truyền là một phần quan trọng nhằm giảm nguy cơ độc tính trên thận; kế hoạch cụ thể sẽ do cơ sở điều trị hướng dẫn. [3]

Công thức máu cần được kiểm tra để phát hiện giảm tế bào máu và nguy cơ biến chứng do nhiễm trùng hoặc chảy máu. [3] Người bệnh nên thông báo nếu đang sốt, có dấu hiệu nhiễm trùng, dễ bầm tím, chảy máu hoặc mệt nhiều.

Bác sĩ có thể hỏi về thính lực, ù tai, chóng mặt và khả năng giữ thăng bằng. Việc kiểm tra thính lực hoặc chức năng tiền đình có thể được cân nhắc, đặc biệt khi có triệu chứng hoặc ở người bệnh có nguy cơ cao. [3] Người bệnh cũng nên chủ động báo các thay đổi về cảm giác ở tay chân, đi lại, thị lực, vị giác và lượng nước tiểu.

Tương tác và lưu ý khi dùng

Trước khi truyền cisplatin, cần thông báo cho bác sĩ và dược sĩ tất cả thuốc đang sử dụng, gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, sản phẩm bổ sung dinh dưỡng và thuốc hoặc sản phẩm thảo dược. [2] Nên mang theo danh sách cập nhật trong mỗi lần khám hoặc nhập viện.

Một số thuốc có thể làm tăng nguy cơ tổn thương thận khi dùng cùng cisplatin. Một số thuốc khác có thể làm tăng nguy cơ ảnh hưởng đến thính lực. [3] Đặc biệt, người bệnh cần báo nếu đang dùng kháng sinh nhóm aminoglycoside như amikacin, gentamicin hoặc tobramycin. [2] Không tự ý bắt đầu, ngừng hoặc đổi thuốc trong thời gian điều trị.

Cần báo cho bác sĩ nếu đã từng mắc bệnh thận, có vấn đề về thính lực hoặc từng xạ trị vùng đầu. Bác sĩ có thể nhận định cisplatin không phù hợp hoặc cần theo dõi chặt chẽ hơn trong những trường hợp này. [2]

Cisplatin có thể gây hại cho thai nhi. Người bệnh không nên mang thai trong thời gian nhận thuốc và cần trao đổi với bác sĩ về biện pháp tránh thai phù hợp. Nếu phát hiện có thai trong khi đang điều trị, cần báo ngay cho bác sĩ. [2], [3] Không nên cho con bú trong thời gian dùng cisplatin. [2]

Chưa có thông tin trong các nguồn được sử dụng để kết luận cụ thể về việc cisplatin ảnh hưởng đến khả năng lái xe. Tuy nhiên, nếu bị chóng mặt, yếu nhiều, thay đổi thị lực, giảm thính lực hoặc các triệu chứng thần kinh, người bệnh nên báo cho nhân viên y tế và thận trọng với các hoạt động cần tỉnh táo, giữ thăng bằng.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

1. Tôi đang ở giai đoạn nào của bệnh và mục tiêu điều trị bằng cisplatin trong trường hợp của tôi là gì?

2. Tôi sẽ dùng cisplatin đơn độc hay phối hợp với những thuốc nào khác?

3. Tôi cần làm những xét nghiệm nào để kiểm tra thận, tế bào máu, chất điện giải và thính lực trước cũng như trong thời gian điều trị?

4. Tôi có tiền sử bệnh thận hoặc vấn đề về thính lực. Những tình trạng này ảnh hưởng thế nào đến lựa chọn điều trị của tôi?

5. Tôi cần làm gì để hạn chế nguy cơ mất nước và bảo vệ thận trong thời gian truyền thuốc?

6. Những dấu hiệu nào yêu cầu tôi gọi ngay cho bệnh viện hoặc đến cơ sở cấp cứu?

7. Tôi cần sử dụng biện pháp tránh thai như thế nào và có cần ngừng cho con bú trong thời gian điều trị không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Cisplatin
2. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Cisplatin
3. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Cisplatin Injection, Powder, Lyophilized, For Solution [Wg Critical Care, Llc]