Phát ban và ban dạng mụn trứng cá

Phát ban do điều trị ung thư là gì

Phát ban là những thay đổi trên da như nổi mẩn đỏ, nổi sẩn, nổi mụn, kèm ngứa, rát hoặc đau. Thay đổi trên da, đặc biệt là phát ban, là một trong những tác dụng phụ thường gặp nhất của điều trị ung thư [2]. Hầu hết các phương pháp như hóa trị, thuốc nhắm trúng đích, thuốc miễn dịch, xạ trị, ghép tế bào gốc và thuốc nội tiết đều có thể gây thay đổi trên da [2].

Một số dạng hay gặp [2]:

• Ban dạng mụn trứng cá (ban sẩn mụn mủ): những nốt đỏ nhỏ, có hoặc không có mủ, ở mặt, da đầu, ngực trên, lưng. Trông giống mụn trứng cá nhưng không phải mụn trứng cá thông thường. Đây là dạng ban hay gặp nhất với nhóm thuốc nhắm trúng đích ức chế EGFR; có tới khoảng 9 trên 10 người dùng nhóm thuốc này bị ban dạng này.
• Ban dát sẩn: các mảng phẳng xen nốt gồ, hồng đỏ hoặc tím nâu, thường ở mặt, ngực, bụng, lưng; hay gặp với thuốc miễn dịch.
• Hội chứng bàn tay bàn chân: đỏ, sưng, đau ở lòng bàn tay, lòng bàn chân.
• Viêm da do xạ trị: gần như ai xạ trị cũng có ít nhiều, chỉ ở vùng da được chiếu xạ.

Nếu phát ban là tác dụng phụ đã biết của thuốc thì đó không phải là dị ứng thuốc, dù người bệnh vẫn có thể dị ứng với thuốc điều trị ung thư như với bất kỳ thuốc nào khác [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Phát ban gây ngứa, mất ngủ, ảnh hưởng ngoại hình và tâm lý; da bị gãi xước dễ nhiễm trùng [2]. Nhiều người muốn tự ngưng thuốc cho da đỡ. Tuy nhiên, với thuốc nhắm trúng đích, hãy trao đổi với bác sĩ trước khi ngưng [1], vì phần lớn ban có thể kiểm soát được mà vẫn giữ được điều trị.

Mặt khác, một số phản ứng da hiếm gặp lại rất nặng. Thuốc miễn dịch đôi khi gây ban lan rộng, phồng rộp [1]. Hội chứng Stevens Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc là cấp cứu: thường bắt đầu như cảm cúm (sốt, đau cơ, đau họng), sau đó nổi ban đau, da phồng rộp và bong từng mảng, có thể tổn thương cả niêm mạc miệng, mắt, sinh dục [2].

Chăm sóc, điều trị và khi nào đi khám ngay

Chăm sóc da hằng ngày [1] [2]:

• Dùng xà phòng dịu nhẹ; tránh sản phẩm có cồn hoặc hương liệu
• Tắm nhanh bằng nước ấm, không dùng nước nóng; thoa kem dưỡng ẩm đều đặn
• Chống nắng: kem chống nắng, áo dài tay rộng, mũ rộng vành, vì nhiều thuốc làm da nhạy cảm với ánh nắng
• Giữ móng ngắn và sạch, đeo găng khi rửa bát, tránh giày chật
• Không tự nặn mụn; hỏi điều dưỡng về sản phẩm nên dùng và nên tránh

Điều trị [1] [2]:

• Kem bôi dưỡng ẩm, kem corticoid hoặc thuốc chống viêm bôi tại chỗ
• Corticoid đường uống cho ban do thuốc miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích hoặc ghép tủy khi cần
• Kháng sinh bôi hoặc uống khi ban nặng hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng
• Thuốc kháng histamin khi ngứa nhiều; khăn mát giúp giảm rát và sưng
• Trường hợp nặng, bác sĩ có thể điều chỉnh liều hoặc tạm ngưng thuốc

Báo đội điều trị khi [2]:

• Ban mới hoặc lan rộng, da đỏ rát, đau
• Ngứa làm mất ngủ hơn 2 ngày
• Da trợt, chảy máu, phồng rộp, chảy dịch hôi hoặc có mủ
• Vàng da hoặc vàng mắt

Với người dùng thuốc miễn dịch, cần gọi bác sĩ khi ban nặng, lan rộng, phồng rộp, đau, nhất là khi có tổn thương ở mắt hoặc miệng [1].

Đi cấp cứu ngay nếu sưng mặt, môi, họng, khó thở, thở khò khè, tim đập nhanh, nổi mề đay toàn thân (dấu hiệu sốc phản vệ), hoặc ban kèm sốt, lú lẫn, tụt huyết áp [2].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Thuốc của tôi hay gây loại ban nào, và thường xuất hiện sau bao lâu?
• Tôi nên dùng loại sữa rửa, kem dưỡng, kem chống nắng nào ngay từ đầu?
• Ban đến mức nào thì tôi được tự chăm sóc ở nhà, mức nào phải báo ngay?
• Tôi có cần dùng kháng sinh hoặc kem bôi dự phòng không?
• Tôi có nên gặp bác sĩ da liễu không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Skin and Nail Changes during Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/skin-nail-changes
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Rashes and Skin Changes: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/hair-skin-nails/rashes-skin-changes.html