Độc tính gan do thuốc (tăng men gan)

Độc tính gan do thuốc là gì

Gan là "nhà máy xử lý" của cơ thể, giúp phân hủy nhiều loại thuốc. Khi quá trình này tạo ra nhiều sản phẩm độc, hoặc thuốc gây độc trực tiếp hay gây phản ứng dị ứng tại gan, tế bào gan bị tổn thương. Tình trạng đó gọi là tổn thương gan do thuốc [1].

Men gan (các enzym như ALT, AST, ALP, GGT) chủ yếu nằm trong tế bào gan. Khi tế bào gan bị tổn thương, men thoát ra máu nhiều hơn, nên xét nghiệm thấy "tăng men gan" [1] [2]. Vì vậy tăng men gan là cách phát hiện sớm độc tính gan, nhiều khi trước cả lúc có triệu chứng.

Ở người bệnh ung thư, các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Thuốc điều trị ung thư: một số hóa trị (ví dụ methotrexate) và nhiều thuốc nhắm trúng đích [1].
• Thuốc miễn dịch ức chế điểm kiểm soát: có thể gây viêm gan do miễn dịch, khi hệ miễn dịch tấn công gan [3].
• Thuốc dùng kèm: paracetamol dùng quá liều khuyến cáo, thuốc chống viêm không steroid, một số kháng sinh, thuốc chống nấm, thuốc chống động kinh [1].
• Thảo dược, thực phẩm chức năng: "tự nhiên" không có nghĩa là an toàn; ngày càng nhiều ca tổn thương gan cấp do thực phẩm bổ sung được ghi nhận, có ca nặng phải ghép gan hoặc tử vong [4].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Gan bị tổn thương làm giảm khả năng xử lý chính các thuốc điều trị, nên bác sĩ thường phải tạm ngưng, giảm liều hoặc đổi thuốc [1] [3]. Mức tăng men gan đến đâu thì phải ngưng thuốc tùy từng loại thuốc và mức độ, do bác sĩ quyết định dựa trên kết quả xét nghiệm lặp lại và triệu chứng.

Tin tốt là tổn thương gan do thuốc thường cải thiện trong vài ngày đến vài tuần sau khi ngưng thuốc gây ra. Hiếm khi tiến triển thành suy gan [1]. Với viêm gan do thuốc miễn dịch, phần lớn trường hợp hồi phục được nếu phát hiện sớm; bác sĩ thường dùng corticoid khi mức độ từ trung bình trở lên [3].

Nhiều người bệnh ở Việt Nam dùng thêm thuốc nam, thuốc bắc hoặc thực phẩm chức năng "bổ gan", "tăng đề kháng". Khi men gan tăng, bác sĩ khó biết nguyên nhân là thuốc ung thư hay sản phẩm tự dùng, và đôi khi phải ngưng cả thuốc điều trị chính. Vì vậy hãy chủ động kể với bác sĩ mọi sản phẩm mình dùng; nếu có tác dụng phụ khi dùng thực phẩm bổ sung, nên ngưng và báo nhân viên y tế [4].

Theo dõi, dấu hiệu và cách xử trí

Xét nghiệm chức năng gan. Lấy máu tĩnh mạch đo men gan, bilirubin, albumin, thời gian đông máu. Xét nghiệm dùng để kiểm tra tác dụng phụ của thuốc lên gan và theo dõi diễn biến [2]. Kết quả bất thường không phải lúc nào cũng do gan; bác sĩ sẽ đọc tổng hợp các chỉ số cùng triệu chứng và thuốc đang dùng, có khi xét nghiệm lại sau [2]. Người dùng thuốc miễn dịch được xét nghiệm máu định kỳ vì lý do này [3].

Dấu hiệu cần báo bác sĩ [1] [2] [3]:

• Vàng da, vàng mắt
• Nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu
• Đau hoặc tức vùng hạ sườn phải
• Buồn nôn, nôn, chán ăn, mệt nhiều
• Ngứa toàn thân, dễ chảy máu hoặc bầm tím

Xử trí [1] [3]:

• Ngưng hoặc giảm liều thuốc nghi ngờ theo chỉ định bác sĩ
• Corticoid cho viêm gan do thuốc miễn dịch mức trung bình đến nặng
• Nghỉ ngơi, tránh rượu, tránh paracetamol và các chất có hại cho gan khi đang có tổn thương
• Truyền dịch nếu nôn nhiều

Phòng ngừa:

• Lập danh sách mọi thuốc, vitamin, thảo dược đang dùng và đưa bác sĩ xem [4]
• Không tự dùng thuốc giảm đau quá liều hướng dẫn; hạn chế rượu [1]
• Hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm "hỗ trợ" nào [4]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Thuốc điều trị của tôi có hay gây tăng men gan không?
• Tôi cần xét nghiệm chức năng gan bao lâu một lần?
• Men gan của tôi tăng đến mức nào thì phải tạm ngưng thuốc?
• Tôi có được uống thuốc nam, thực phẩm chức năng trong thời gian điều trị không?
• Tôi có viêm gan B hoặc C từ trước, vậy có cần theo dõi hay dùng thuốc gì thêm không?

Nguồn tham khảo

1. MedlinePlus: Drug induced liver injury: https://medlineplus.gov/ency/article/000226.htm
2. MedlinePlus: Liver Function Tests: https://medlineplus.gov/lab-tests/liver-function-tests/
3. Cancer Research UK: Immunotherapy and its side effects (thông tin cho nhân viên y tế): https://www.cancerresearchuk.org/health-professional/treatment-and-other-post-diagnosis-issues/immunotherapy-and-its-side-effects
4. Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ sung và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH): Using Dietary Supplements Wisely: https://www.nccih.nih.gov/health/using-dietary-supplements-wisely