Hội chứng bàn tay bàn chân

Hội chứng bàn tay bàn chân là gì

Hội chứng bàn tay bàn chân (hand foot syndrome), tên y khoa là ban đỏ loạn cảm gan bàn tay bàn chân, là tình trạng đau, sưng, tê, châm chích hoặc đỏ ở bàn tay, bàn chân, xảy ra như một tác dụng phụ của một số thuốc điều trị ung thư [1]. Da có thể có cảm giác như bị cháy nắng, đôi khi đau khi đi lại hoặc cầm nắm [2].

Nguyên nhân chính xác chưa rõ hoàn toàn. Một giả thuyết là bàn tay, bàn chân có nhiều mạch máu nhỏ sát da và thường xuyên chịu áp lực, cọ xát khi đi, cầm nắm. Áp lực đó có thể làm thuốc thoát ra khỏi mạch máu vào mô dưới da, gây viêm và kích ứng [2].

Hội chứng này không phải dị ứng: dị ứng thường xuất hiện đột ngột trong vài phút đến vài giờ, còn hội chứng bàn tay bàn chân phát triển từ từ trong nhiều ngày đến nhiều tuần. Nó cũng không lây [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Nếu không được xử trí, triệu chứng có thể nặng dần: da nứt, bong, phồng rộp, vết loét dễ nhiễm trùng, giảm cảm giác khiến khó đi lại, dễ té ngã, bỏng hay bị thương mà không biết [2]. Chất lượng sống và khả năng tự sinh hoạt bị ảnh hưởng.

Khi hội chứng nặng, bác sĩ có thể giảm liều hoặc cho tạm nghỉ thuốc một thời gian [2]. Vì thế, báo sớm giúp giữ được lịch điều trị. Hầu hết người bệnh hồi phục khi thuốc được điều chỉnh hoặc kết thúc điều trị [2].

Người có sẵn tiểu đường, bệnh thần kinh ngoại biên hoặc bệnh mạch máu ngoại biên dễ bị hơn [2].

Thuốc hay gây ra, dấu hiệu và cách chăm sóc

Thuốc hay gây hội chứng bàn tay bàn chân [2]:

• Hóa trị: capecitabine, fluorouracil, doxorubicin dạng liposome, gemcitabine, cytarabine
• Thuốc nhắm trúng đích ức chế tạo mạch, trong đó có nhiều thuốc ức chế tyrosine kinase (TKI) đa đích: sorafenib, sunitinib, regorafenib, pazopanib, axitinib

Hội chứng thường bắt đầu trong 2 đến 6 tuần đầu dùng thuốc, và có thể lúc tăng lúc giảm tùy liều và lịch dùng [2].

Dấu hiệu sớm [2]: da khô, đỏ, châm chích, ngứa, đau nhẹ hoặc tê, giảm cảm giác nóng lạnh.

Dấu hiệu nặng hơn [2]: đỏ sưng rõ như cháy nắng, da nứt, bong tróc, phồng rộp, rỉ dịch. Da tay có thể bong đến mức tạm mất vân tay, khó mở khóa điện thoại bằng vân tay; vân tay thường trở lại sau vài tuần đến vài tháng.

Điều trị theo chỉ định bác sĩ [2]:

• Kem hoặc thuốc bôi chứa urea hoặc corticoid để giảm đỏ, rát
• Corticoid uống nếu kem bôi không đủ; thuốc giảm đau
• Găng hoặc tất làm mát; ngâm tay chân theo hướng dẫn
• Giảm liều hoặc tạm ngưng thuốc khi nặng; khám chuyên khoa da liễu hoặc chân nếu cần

Chăm sóc tại nhà [2] [3]:

• Thoa kem dưỡng đặc, không cồn, không hương liệu, không bạc hà; có thể đeo găng, tất cotton sau khi thoa để giữ ẩm
• Tránh áp lực và cọ xát: hạn chế đi bộ, chạy lâu, băm chặt, dùng dụng cụ cầm tay mạnh
• Tránh nước nóng khi tắm, rửa bát; tránh ánh nắng trực tiếp lên tay chân
• Đi giày vừa vặn, có lót êm; không mang giày, găng, đồ bó chật
• Không tự chọc vỡ bọng nước; nếu bọng tự vỡ, báo đội điều trị
• Giữ da sạch, mát, khô; chườm mát và kê cao tay chân có thể giúp dễ chịu hơn

Báo đội điều trị khi tay chân bắt đầu đau, bong da, phồng rộp, có vết loét, hoặc khó đi lại, cầm nắm [2].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Thuốc của tôi có hay gây hội chứng bàn tay bàn chân không, và thường bắt đầu khi nào?
• Tôi nên dùng loại kem nào ngay từ đầu để phòng?
• Mức độ nào thì tôi phải báo ngay, và có cần tạm ngưng thuốc không?
• Nếu phải giảm liều, điều đó có ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị không?
• Tôi có tiểu đường hoặc tê bì chân từ trước, vậy cần lưu ý gì thêm?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: hand foot syndrome: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/hand-foot-syndrome
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Hand Foot Syndrome: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/hair-skin-nails/hand-foot-syndrome.html
3. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Skin and Nail Changes during Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/skin-nail-changes