Thuốc ức chế tyrosine kinase (TKI)

Thuốc ức chế tyrosine kinase là gì

Tyrosine kinase là một nhóm enzym tham gia nhiều hoạt động của tế bào, như truyền tín hiệu, tăng trưởng và phân chia. Ở một số loại ung thư, các enzym này hoạt động quá mức hoặc có quá nhiều. Thuốc ức chế tyrosine kinase (TKI) chặn hoạt động của các enzym đó, nhờ vậy có thể giữ cho tế bào ung thư không phát triển tiếp. Đây là một loại liệu pháp nhắm trúng đích. [1]

Hình dung tế bào ung thư như một chiếc xe bị kẹt chân ga. Tyrosine kinase bất thường chính là chân ga bị kẹt, còn thuốc ức chế tyrosine kinase giống như gỡ chân ga đó ra. Phần lớn thuốc nhóm này là thuốc phân tử nhỏ, đủ nhỏ để đi vào bên trong tế bào, và thường ở dạng viên uống. [2]

Tên hoạt chất của nhóm này thường có đuôi "-tinib", ví dụ imatinib, gefitinib, erlotinib, osimertinib, alectinib.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Thuốc ức chế tyrosine kinase chỉ hiệu quả khi khối u có đúng "đích" mà thuốc nhắm tới. Với một số bệnh, như bệnh bạch cầu mạn dòng tủy, phần lớn người bệnh đều có đích này. Nhưng ở đa số loại ung thư, khối u cần được xét nghiệm dấu ấn sinh học để tìm đích, và việc này có thể cần sinh thiết. [2]

Một số ví dụ đích thường gặp:

• Đột biến gen EGFR và sự sắp xếp lại gen ALK trong ung thư phổi không tế bào nhỏ.
• Gen tổ hợp BCR-ABL trong bệnh bạch cầu mạn dòng tủy.
• Thụ thể VEGFR, liên quan tới việc tạo mạch máu nuôi khối u, trong một số ung thư thận, gan, tuyến giáp.

Imatinib, một thuốc tiêu biểu của nhóm, được dùng cho một số loại bệnh bạch cầu và u mô đệm đường tiêu hoá; thuốc chặn hoạt động của một protein bất thường trong tế bào ung thư. [3]

Thế hệ thuốc và hiện tượng kháng thuốc

Theo thời gian, tế bào ung thư có thể trở nên kháng thuốc. Kháng thuốc xảy ra khi chính đích bị thay đổi khiến thuốc không bám được nữa, hoặc khi tế bào tìm ra đường phát triển khác không cần đến đích đó. [2] Vì vậy các thuốc thế hệ sau (thế hệ 2, thế hệ 3) được phát triển để vượt qua một số dạng kháng thuốc của thế hệ trước. Khi bệnh tiến triển, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết lại hoặc xét nghiệm máu để tìm nguyên nhân kháng thuốc và chọn thuốc tiếp theo.

Tác dụng phụ và lưu ý khi dùng

Thuốc nhắm trúng đích không phải là không có tác dụng phụ. Thường gặp nhất là tiêu chảy và các vấn đề về gan. Ngoài ra có thể gặp tăng huyết áp, mệt mỏi, loét miệng, thay đổi ở móng, nổi ban hoặc khô da, rối loạn đông máu và chậm lành vết thương. [2] Nhiều tác dụng phụ có thuốc phòng hoặc điều trị, và phần lớn sẽ hết sau khi ngừng thuốc. [2]

Vì là thuốc uống hằng ngày tại nhà, người bệnh cần lưu ý:

• Tương tác thuốc và thực phẩm. Ví dụ, với imatinib, không nên ăn bưởi chùm hay uống nước ép bưởi chùm; một số sản phẩm thảo dược và thực phẩm bổ sung cũng có thể tương tác. [3] Hãy báo bác sĩ, dược sĩ mọi thuốc, thuốc nam, thực phẩm chức năng đang dùng.
• Mang thai. Một số thuốc có thể gây hại cho thai nhi, nên cần tránh thai trong thời gian dùng thuốc và một thời gian sau đó theo hướng dẫn. [3]
• Dùng đều đặn, không tự ý ngừng hay đổi liều khi chưa hỏi bác sĩ.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Khối u của tôi có đích nào phù hợp với thuốc ức chế tyrosine kinase không?
• Thuốc này thuộc thế hệ nào, và nếu kháng thuốc thì lựa chọn tiếp theo là gì?
• Tôi cần tránh những thức ăn, thuốc hay thực phẩm chức năng nào?
• Tác dụng phụ nào cần báo ngay, và tôi xử lý tiêu chảy hay nổi ban ở nhà thế nào?
• Tôi cần xét nghiệm gan hoặc đo huyết áp bao lâu một lần?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, tyrosine kinase inhibitor: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/tyrosine-kinase-inhibitor
2. National Cancer Institute, Targeted Therapy to Treat Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/targeted-therapies
3. MedlinePlus, Imatinib: https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a606018.html