Điều trị iod phóng xạ (I-131)

Điều trị iod phóng xạ là gì

Tuyến giáp hấp thu gần như toàn bộ lượng iod đi vào cơ thể. Dựa vào đặc điểm này, người ta dùng iod phóng xạ (còn gọi là iod-131 hay I-131) để điều trị một số loại ung thư tuyến giáp. [1]

Iod phóng xạ được đưa vào cơ thể bằng viên uống, dung dịch uống hoặc tiêm tĩnh mạch. Khi vào cơ thể, iod tập trung chủ yếu ở tế bào tuyến giáp, và tia phóng xạ phá huỷ tuyến giáp cùng các tế bào khác có hấp thu iod, kể cả tế bào ung thư. Vì phần lớn iod tập trung ở đó, phần còn lại của cơ thể ít bị ảnh hưởng. [1] Có thể hình dung iod phóng xạ như một "quả bom tự tìm mục tiêu" mà chỉ tế bào tuyến giáp mới "mở cửa" đón vào.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Iod phóng xạ được dùng cho ung thư tuyến giáp thể biệt hoá, tức thể nhú và thể nang, để: [1]

• Phá huỷ phần mô tuyến giáp còn lại khi phẫu thuật không lấy hết được.
• Tiêu diệt mô tuyến giáp còn sót không nhìn thấy, nhất là khi nguy cơ tái phát cao hơn. Đây là điều trị bổ trợ sau mổ.
• Điều trị ung thư đã lan tới hạch hoặc nơi khác trong cơ thể.

Với khối u tuyến giáp nhỏ, chưa có dấu hiệu lan và đã được mổ lấy hết, lợi ích của iod phóng xạ kém rõ ràng hơn. [1] Iod phóng xạ không dùng cho ung thư tuyến giáp thể không biệt hoá và thể tuỷ, vì các loại này không hấp thu iod. [1] [2]

Khi khối u không còn hấp thu iod (thường gọi là kháng iod phóng xạ), bác sĩ có thể cân nhắc các hướng khác như thuốc ức chế tyrosine kinase (ví dụ sorafenib, lenvatinib), phẫu thuật vị trí lan, hoặc xạ trị ngoài. [2]

Chuẩn bị trước điều trị

Để iod phóng xạ hiệu quả nhất, trong máu cần có nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) cao, vì hormone này khiến tế bào tuyến giáp và tế bào ung thư hấp thu iod tốt hơn. [1] Có hai cách: [1]

• Ngừng thuốc hormone tuyến giáp trong vài tuần. Việc này gây suy giáp tạm thời, có thể làm mệt mỏi, trầm buồn, tăng cân, táo bón, đau cơ, khó tập trung.
• Tiêm thuốc TSH tổng hợp trong hai ngày rồi uống iod phóng xạ vào ngày thứ ba, không cần ngừng thuốc hormone.

Phần lớn bác sĩ cũng khuyên ăn chế độ ít iod trong 1 đến 2 tuần trước điều trị, thường là hạn chế muối iod, sữa và chế phẩm sữa, trứng, hải sản và đậu nành. [1]

Trong và sau điều trị: cách ly và an toàn cho người nhà

Điều trị thực hiện tại khoa y học hạt nhân. Thường chỉ cần một lần; một số ít người cần thêm lần hai. [1]

Sau khi uống, cơ thể phát ra lượng phóng xạ thấp trong một thời gian. Tuỳ liều, người bệnh có thể phải nằm phòng cách ly vài ngày. [1] Khi về nhà, cần làm đúng hướng dẫn về thời gian: [1]

• Không đi phương tiện công cộng ngay sau điều trị; không để người đang mang thai chở về.
• Uống nhiều nước những ngày đầu vì iod thải qua nước tiểu, và lau sạch bề mặt dính nước tiểu.
• Hỏi rõ khi nào được ngủ chung giường, gần trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, nấu ăn cho người khác, quan hệ vợ chồng.

Tác dụng phụ

• Ngắn hạn: đau và sưng vùng cổ, buồn nôn, nôn, sưng đau tuyến nước bọt, khô miệng, thay đổi vị giác. Nhai kẹo cao su hoặc ngậm kẹo cứng có thể giúp giảm khô miệng. [1]
• Mắt: khô mắt hoặc chảy nước mắt nhiều. [1]
• Sinh sản: ở nam, liều tích luỹ cao qua nhiều đợt có thể giảm tinh trùng; ở nữ, kinh nguyệt có thể không đều tới một năm, và nhiều bác sĩ khuyên tránh mang thai ít nhất 6 tháng sau điều trị. [1]
• Ung thư thứ phát: nguy cơ tăng nhẹ một số ung thư về sau, nhưng các nghiên cứu lớn cho thấy đây là biến chứng rất hiếm. [1]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi có thật sự cần iod phóng xạ không, hay chỉ mổ là đủ?
• Tôi nên ngừng thuốc hormone hay tiêm thuốc TSH trước điều trị?
• Tôi cần ăn kiêng iod thế nào và trong bao lâu?
• Tôi phải cách ly bao lâu, và cần giữ khoảng cách với con nhỏ trong bao lâu?
• Làm sao biết điều trị có hiệu quả, và nếu khối u kháng iod thì sao?

Nguồn tham khảo

1. American Cancer Society, Radioactive Iodine (Radioiodine) Therapy for Thyroid Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/thyroid-cancer/treating/radioactive-iodine.html
2. National Cancer Institute, Thyroid Cancer Treatment (PDQ), Patient Version: https://www.cancer.gov/types/thyroid/patient/thyroid-treatment-pdq