Liệu pháp miễn dịch

Liệu pháp miễn dịch là gì

Liệu pháp miễn dịch là cách điều trị ung thư giúp hệ miễn dịch của chính cơ thể chống lại ung thư [1]. Bình thường, hệ miễn dịch phát hiện và tiêu diệt các tế bào bất thường, nhờ vậy có thể ngăn hoặc làm chậm nhiều loại ung thư [1].

Tuy nhiên, tế bào ung thư có cách lẩn trốn: thay đổi gen để hệ miễn dịch khó nhìn thấy, tạo ra protein "tắt" tế bào miễn dịch, hoặc biến đổi môi trường quanh khối u [1]. Liệu pháp miễn dịch giúp hệ miễn dịch hoạt động tốt hơn để chống lại ung thư [1].

Các loại liệu pháp miễn dịch chính [1]:

• Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch: loại phổ biến nhất hiện nay.
• Liệu pháp chuyển giao tế bào T: lấy tế bào miễn dịch của người bệnh, chọn lọc hoặc biến đổi trong phòng thí nghiệm để tấn công ung thư tốt hơn, nhân lên rồi truyền lại. Một dạng nổi bật là liệu pháp tế bào T mang thụ thể kháng nguyên dạng khảm (CAR T), trong đó tế bào T được gắn thêm một thụ thể đặc biệt nhận diện protein trên tế bào ung thư; hiện được dùng cho một số ung thư máu [3].
• Kháng thể đơn dòng: một số kháng thể đánh dấu tế bào ung thư để hệ miễn dịch dễ tìm và tiêu diệt hơn.
• Vắc xin điều trị: tăng đáp ứng của hệ miễn dịch với tế bào ung thư, khác với vắc xin phòng bệnh.
• Chất điều hòa miễn dịch: tăng cường đáp ứng miễn dịch nói chung hoặc một phần cụ thể.

Thuốc ức chế điểm kiểm soát hoạt động thế nào

"Điểm kiểm soát miễn dịch" giống như chiếc phanh tự nhiên, giúp hệ miễn dịch không phản ứng quá mạnh làm hại tế bào lành [2]. Khi protein điểm kiểm soát trên tế bào T (như PD-1) gắn với protein đối tác (như PD-L1, có thể có trên tế bào ung thư), tế bào T nhận tín hiệu "tắt" và không tấn công ung thư [2].

Thuốc ức chế điểm kiểm soát chặn sự gắn kết này, nhả phanh cho tế bào T tiêu diệt tế bào ung thư [2]. Có thuốc nhắm vào PD-1, có thuốc nhắm vào PD-L1, có thuốc nhắm vào CTLA-4 [2]. Ví dụ quen thuộc là pembrolizumab và nivolumab.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Thuốc ức chế điểm kiểm soát đã được chấp thuận cho nhiều loại ung thư như phổi, vú, bàng quang, cổ tử cung, đại trực tràng, đầu cổ, gan, thận, dạ dày, u hắc tố, u lympho Hodgkin, và mọi khối u đặc không sửa được lỗi ADN khi sao chép [2]. Ở một số người đáp ứng, hiệu quả có thể kéo dài.

Tuy vậy, chỉ một phần người bệnh đáp ứng. Tìm cách dự đoán ai sẽ đáp ứng vẫn là hướng nghiên cứu lớn [1]. Bác sĩ có thể xét nghiệm dấu ấn PD-L1 hoặc tình trạng sửa lỗi ADN của khối u để cân nhắc.

Dùng thuốc thế nào và tác dụng phụ

Cách dùng: phần lớn truyền tĩnh mạch theo chu kỳ, điều trị ngoại trú [1]. Người bệnh được khám và chụp định kỳ để theo dõi khối u [1].

Tác dụng phụ: khác hóa trị. Vì hệ miễn dịch được "nhả phanh", nó có thể tấn công cả cơ quan lành, gây phản ứng tự miễn ở phổi, ruột, gan, tuyến nội tiết (như tuyến giáp), thận hoặc các cơ quan khác, đôi khi nặng [1] [4]. Có thể gặp:

• Mệt mỏi, nổi ban, ngứa.
• Tiêu chảy, đau bụng (viêm ruột).
• Ho, khó thở (viêm phổi).
• Mệt, sợ lạnh hoặc hồi hộp do rối loạn tuyến giáp.
• Phản ứng khi truyền: sốt, ớn lạnh, chóng mặt, khó thở [4].

Bác sĩ không thể biết chắc khi nào tác dụng phụ xuất hiện và nặng tới đâu [2]. Vì vậy, điều quan trọng là báo bác sĩ sớm mọi triệu chứng mới [4]. Nếu nặng, bác sĩ có thể tạm ngưng thuốc và dùng corticoid liều cao để kiềm chế hệ miễn dịch [4].

Giả tiến triển: đôi khi khối u trông to hơn trên phim do phản ứng viêm khi hệ miễn dịch tấn công, dù thuốc đang có tác dụng. Hiện tượng này rất khó phân biệt với bệnh tiến triển thật chỉ bằng phim chụp [5], nên bác sĩ có thể cần theo dõi thêm trước khi kết luận.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi có phù hợp với liệu pháp miễn dịch không, cần xét nghiệm gì trước?
• Thuốc được dùng một mình hay phối hợp với hóa trị hoặc thuốc khác?
• Những triệu chứng nào tôi phải báo ngay, trong và sau đợt điều trị?
• Tôi có bệnh tự miễn từ trước, có dùng thuốc này an toàn không?
• Tôi sẽ dùng thuốc trong bao lâu?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Immunotherapy to Treat Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy
2. National Cancer Institute, Immune Checkpoint Inhibitors: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy/checkpoint-inhibitors
3. NCI Dictionary of Cancer Terms, "CAR T-cell therapy": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/car-t-cell-therapy
4. American Cancer Society, Immune Checkpoint Inhibitors and Their Side Effects: https://www.cancer.org/cancer/treatment-types/immunotherapy/immune-checkpoint-inhibitors.html
5. National Cancer Institute, Cancer Currents Blog: Can Immunotherapy Succeed in Glioblastoma?: https://www.cancer.gov/news-events/cancer-currents-blog/2018/immunotherapy-glioblastoma