PD-L1 (phối tử chết theo chương trình 1)

Dấu ấn PD-L1 là gì

PD-L1 (phối tử chết theo chương trình 1) là một protein hoạt động như "phanh" giữ cho phản ứng miễn dịch của cơ thể không quá mạnh. Protein này có trên một số tế bào bình thường, và có với lượng cao bất thường trên một số loại tế bào ung thư. [1]

Tế bào lympho T là "lính" của hệ miễn dịch, trên bề mặt có protein PD-1. Khi PD-L1 trên tế bào ung thư gắn vào PD-1 trên tế bào T, nó giống như đưa ra "thẻ thông hành" khiến tế bào T không tấn công. Nhờ vậy tế bào ung thư lẩn tránh được hệ miễn dịch. [1] [2]

Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (nhóm kháng PD-1 hoặc kháng PD-L1) chặn sự gắn kết này, "nhả phanh" để tế bào T nhận ra và tiêu diệt tế bào ung thư. [1] [2]

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Khối u tạo nhiều PD-L1 thường có khả năng đáp ứng với thuốc ức chế PD-1 hoặc PD-L1 cao hơn. [5] Vì vậy, người bệnh ung thư phổi không tế bào nhỏ thường được xét nghiệm PD-L1 trên mô u, và điểm số này giúp quyết định có dùng thuốc miễn dịch hay không, dùng đơn độc hay kết hợp hóa trị. [3] [5] Xét nghiệm PD-L1 cũng được dùng ở một số loại ung thư khác như ung thư đầu cổ, dạ dày, thực quản, cổ tử cung, vú bộ ba âm tính. [4]

Xét nghiệm và cách đọc kết quả

PD-L1 được xét nghiệm bằng nhuộm hóa mô miễn dịch trên mẫu mô sinh thiết hoặc mô mổ. [3] [4] Kết quả thường được báo theo một trong hai cách chấm điểm:

• Điểm tỷ lệ khối u (TPS): nói đơn giản là tỷ lệ phần trăm tế bào u có PD-L1. [3] Thường dùng trong ung thư phổi không tế bào nhỏ; các mốc hay gặp là dưới 1%, từ 1% trở lên, và từ 50% trở lên (PD-L1 cao). [4]
• Điểm dương tính kết hợp (CPS): tính cả tế bào u và tế bào miễn dịch quanh u bắt màu PD-L1, so với số tế bào u. Thường dùng ở ung thư đầu cổ, dạ dày, thực quản, cổ tử cung, vú bộ ba âm tính; ví dụ mốc từ 1 trở lên hoặc từ 10 trở lên. [4]

Ngưỡng nào có ý nghĩa tùy từng thuốc và từng loại ung thư. Mỗi chỉ định thuốc thường đi kèm một xét nghiệm đã được cơ quan quản lý cho phép, nên phiếu kết quả cần ghi rõ bộ xét nghiệm và cách chấm điểm. [4] Các bộ kit khác nhau có thể dùng kháng thể và thang điểm khác nhau, nên một con số không phải lúc nào cũng so sánh trực tiếp được giữa các nơi xét nghiệm.

PD-L1 thấp có dùng thuốc miễn dịch được không

Có thể. PD-L1 thấp hoặc âm tính không có nghĩa là chắc chắn không dùng được thuốc miễn dịch. Ví dụ, ở ung thư phổi không tế bào nhỏ di căn không có đột biến gen EGFR hay ALK, thuốc miễn dịch kết hợp hóa trị được phê duyệt làm điều trị bước đầu bất kể mức PD-L1. [4] Ngược lại, PD-L1 cao cũng không bảo đảm chắc chắn thuốc sẽ hiệu quả.

PD-L1 chỉ là một trong các dấu ấn. Những dấu ấn khác như mất ổn định vi vệ tinh mức cao, thiếu hụt sửa chữa ghép cặp sai hay gánh nặng đột biến khối u cao cũng có thể gợi ý thuốc miễn dịch có ích. [2]

Người có đột biến gen "sinh ung" như EGFR hoặc ALK thường được ưu tiên thuốc nhắm trúng đích trước, vì vậy xét nghiệm gen và PD-L1 thường được làm song song. [3] [4]

Tác dụng phụ cần biết khi dùng thuốc miễn dịch

Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch có thể gây mệt, phát ban, tiêu chảy. Ít gặp hơn nhưng quan trọng là tình trạng viêm do miễn dịch ở nhiều cơ quan: phổi (ho, đau ngực), ruột (đau bụng, tiêu chảy), gan, tuyến giáp, tuyến yên, tim, thận, tụy. [2] Hãy báo ngay cho bác sĩ khi có triệu chứng mới trong lúc điều trị.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Kết quả PD-L1 của tôi là bao nhiêu, tính theo điểm tỷ lệ khối u hay điểm dương tính kết hợp?
• Với mức PD-L1 này, tôi nên dùng thuốc miễn dịch đơn độc hay kết hợp hóa trị?
• Tôi đã được xét nghiệm gen đầy đủ trước khi quyết định dùng thuốc miễn dịch chưa?
• Những dấu hiệu tác dụng phụ nào tôi cần báo ngay?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Dictionary of Cancer Terms: PD-L1: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/pd-l1
2. National Cancer Institute, Immune Checkpoint Inhibitors: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy/checkpoint-inhibitors
3. American Cancer Society, Tests for Non-Small Cell Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/detection-diagnosis-staging/how-diagnosed.html
4. U.S. Food and Drug Administration via DailyMed, KEYTRUDA (pembrolizumab) prescribing information: https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=9333c79b-d487-4538-a9f0-71b91a02b287
5. American Cancer Society, Immunotherapy for Non-Small Cell Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/treating-non-small-cell/immunotherapy.html