Bệnh tồn lưu tối thiểu (MRD)

Bệnh tồn lưu tối thiểu là gì

Bệnh tồn lưu tối thiểu (minimal residual disease, viết tắt MRD; còn gọi là bệnh tồn lưu đo lường được) là một số rất nhỏ tế bào ung thư còn lại trong cơ thể trong hoặc sau điều trị [1]. Số tế bào này quá ít để thấy được bằng kính hiển vi thông thường hay các xét nghiệm máu thường quy. Chỉ những phương pháp siêu nhạy, có thể tìm ra một tế bào ung thư giữa một triệu tế bào bình thường, mới phát hiện được [1].

Có thể hình dung như dọn nhà sau một trận lụt: nhìn bằng mắt thì sàn đã khô, nhưng máy đo độ ẩm vẫn có thể phát hiện nước còn đọng trong tường. Xét nghiệm tồn lưu tối thiểu chính là "máy đo độ ẩm" đó.

Khái niệm này đặc biệt quan trọng trong ung thư máu như bệnh bạch cầu (leukemia) và u lympho [1]. Ví dụ, trong bạch cầu cấp dòng lympho, người bệnh được gọi là lui bệnh hoàn toàn khi tủy xương không còn thấy tế bào bạch cầu ác tính và công thức máu về bình thường [3]. Nhưng lui bệnh không đồng nghĩa với khỏi bệnh [3], vì vẫn có thể còn tồn lưu tối thiểu.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Kiểm tra tồn lưu tối thiểu có thể giúp [1]:

• Đánh giá điều trị hiệu quả đến đâu, sâu hơn so với chỉ nhìn dưới kính hiển vi.
• Dự đoán tiên lượng và nguy cơ tái phát.
• Lên kế hoạch điều trị tiếp theo.
• Phát hiện sớm bệnh quay lại.

Ví dụ thực tế: trong bạch cầu cấp dòng lympho ở người lớn, sau giai đoạn tấn công, bác sĩ cân nhắc người bệnh còn tồn lưu tối thiểu hay không để chọn bước củng cố: tiếp tục hóa trị, dùng thêm thuốc miễn dịch như blinatumomab, hoặc chuyển sang ghép tế bào gốc [3].

Hiểu kết quả:

• Tồn lưu tối thiểu âm tính: xét nghiệm không tìm thấy tế bào ung thư ở ngưỡng phát hiện của phương pháp [1]. Đây thường là dấu hiệu tốt, gợi ý đáp ứng sâu và nguy cơ tái phát thấp hơn. Tuy vậy, âm tính không bảo đảm đã khỏi hẳn, vì có thể còn tế bào dưới ngưỡng phát hiện.
• Tồn lưu tối thiểu dương tính: vẫn còn một lượng nhỏ tế bào ung thư. Điều này không có nghĩa điều trị thất bại, nhưng có thể khiến bác sĩ đề nghị tăng cường hoặc thay đổi điều trị [3].

Xét nghiệm tồn lưu tối thiểu được làm thế nào

Với ung thư máu, mẫu thường lấy từ tủy xương (chọc hút tủy) hoặc máu. Các kỹ thuật chính gồm [2]:

• Đếm tế bào dòng chảy (flow cytometry): dùng kháng thể gắn vào các protein đặc trưng trên bề mặt tế bào ác tính, rồi máy dùng tia laser đếm và phân loại từng tế bào.
• Phản ứng chuỗi polymerase: xét nghiệm ADN rất nhạy, tìm một thay đổi gen hay nhiễm sắc thể đặc trưng của tế bào bệnh, kể cả khi số tế bào quá ít để thấy dưới kính hiển vi.
• Giải trình tự gen thế hệ mới (NGS): đọc nhiều đoạn ADN cùng lúc để tìm dấu vết tế bào bệnh.

Với khối u đặc như ung thư đại trực tràng hay ung thư phổi, các nhà khoa học đang nghiên cứu dùng ADN khối u lưu hành trong máu (ctDNA) để tìm tồn lưu tối thiểu sau phẫu thuật. ADN khối u trong máu đã được dùng để theo dõi đáp ứng điều trị và phát hiện tái phát ở một số bệnh [4], nhưng vai trò trong quyết định điều trị sau mổ vẫn đang được nghiên cứu.

Xét nghiệm có thể được lặp lại nhiều lần trong và sau điều trị để theo dõi diễn tiến [1].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi có cần xét nghiệm tồn lưu tối thiểu không, bằng kỹ thuật nào và vào những thời điểm nào?
• Kết quả của tôi âm tính hay dương tính, và ở ngưỡng nhạy bao nhiêu?
• Kết quả này thay đổi kế hoạch điều trị của tôi thế nào?
• Nếu âm tính, tôi cần theo dõi tiếp ra sao?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "minimal residual disease": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/minimal-residual-disease
2. American Cancer Society, Tests for Acute Lymphocytic Leukemia (ALL): https://www.cancer.org/cancer/types/acute-lymphocytic-leukemia/detection-diagnosis-staging/how-diagnosed.html
3. American Cancer Society, Typical Treatment of Acute Lymphocytic Leukemia (ALL): https://www.cancer.org/cancer/types/acute-lymphocytic-leukemia/treating/typical-treatment.html
4. NCI Dictionary of Cancer Terms, "circulating tumor DNA": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/circulating-tumor-dna