Đột biến gen

Đột biến gen là gì

Mỗi tế bào có một bộ gen, giống cuốn sách hướng dẫn cách tế bào lớn lên và phân chia. Gen là các đoạn ADN mang lệnh để tạo ra protein [1]. Đột biến gen là một thay đổi trong đoạn ADN đó, giống như một lỗi đánh máy trong cuốn sách hướng dẫn [1].

Ung thư về bản chất là bệnh của gen: nó xuất hiện khi các gen kiểm soát sự tăng trưởng của tế bào bị thay đổi [1]. Có đột biến khiến tế bào nhận lệnh "cứ lớn tiếp", có đột biến làm mất tín hiệu "dừng lại", có đột biến khiến tế bào hỏng không tự huỷ được [1]. Thường cần nhiều thay đổi cộng dồn qua nhiều năm thì một tế bào lành mới thành tế bào ung thư [1].

Đột biến có thể xảy ra do [1]:

• Lỗi ngẫu nhiên khi tế bào sao chép ADN.
• Tác nhân gây ung thư từ môi trường như khói thuốc lá, tia cực tím, virus HPV.
• Được thừa hưởng từ cha hoặc mẹ.

Hai loại đột biến cần phân biệt

Đột biến mắc phải (đột biến soma) xuất hiện trong cuộc đời, chỉ nằm ở một số tế bào và không có trong trứng hoặc tinh trùng, nên không truyền cho con [4]. Phần lớn ung thư do loại đột biến này gây ra [2].

Đột biến di truyền (đột biến dòng mầm) có sẵn từ lúc sinh ra, nằm trong mọi tế bào và có thể truyền cho con cái. Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), có đến khoảng 10% ung thư có thể liên quan đến thay đổi gen di truyền [1]. Mang đột biến di truyền làm tăng nguy cơ, nhưng không có nghĩa chắc chắn sẽ bị ung thư [1].

Bản thân ung thư và các đột biến trong khối u không truyền được sang con [1].

Ngoài ra, bác sĩ hay nhắc đến đột biến "lái" (driver mutation): những thay đổi gen trực tiếp khiến tế bào trở thành ung thư, phát triển và lan rộng. Tìm đột biến lái trong mô khối u giúp lên kế hoạch điều trị, kể cả dùng thuốc nhắm đúng vào đột biến đó [3].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Hai người cùng mắc một loại ung thư nhưng khối u có thể mang những đột biến khác nhau, và một số đột biến ảnh hưởng đến việc thuốc có tác dụng hay không [2]. Ví dụ, người ung thư phổi có đột biến gen EGFR có thể dùng thuốc ức chế EGFR, nhóm thuốc nhắm trúng đích thay vì chỉ dùng hóa trị [2]. Ngược lại, kết quả xét nghiệm cũng có thể cho thấy một thuốc khó có tác dụng, giúp người bệnh tránh được điều trị không cần thiết [2].

Xét nghiệm đột biến gen trong khối u

Xét nghiệm này thường được gọi là xét nghiệm dấu ấn sinh học, xét nghiệm gen khối u hay giải trình tự gen khối u [2]. Cách làm [2]:

• Mẫu mô: lấy từ lần mổ hoặc sinh thiết khối u.
• Mẫu máu (sinh thiết lỏng): dùng khi khó sinh thiết an toàn, ví dụ khối u ở vị trí khó tiếp cận.

Xét nghiệm có thể tìm một gen hoặc nhiều gen cùng lúc (xét nghiệm bảng nhiều gen) [2]. Bác sĩ thường đề nghị xét nghiệm này cho người có ung thư đã lan rộng hoặc tái phát, và làm thường quy ở một số bệnh như ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC), ung thư vú, ung thư đại trực tràng [2].

Hạn chế cần biết [2]:

• Có khi không tìm thấy đột biến nào có thuốc tương ứng.
• Có những biến thể "chưa rõ ý nghĩa", chưa dùng để quyết định điều trị.
• Khối u thay đổi theo thời gian, nên kết quả cũ có thể không còn đúng; bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm lại khi bệnh tái phát.
• Đôi khi xét nghiệm khối u gợi ý một đột biến di truyền; khi đó cần làm thêm xét nghiệm dòng mầm để xác nhận và nên gặp chuyên gia tư vấn di truyền.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Khối u của tôi đã được xét nghiệm những gen nào, bằng mẫu mô hay mẫu máu?
• Kết quả có đột biến nào có thuốc nhắm trúng đích không?
• Nếu có biến thể chưa rõ ý nghĩa, tôi nên hiểu thế nào?
• Kết quả có gợi ý đột biến di truyền mà người thân tôi cần xét nghiệm không?
• Khi bệnh tiến triển, tôi có cần xét nghiệm gen lại không?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, The Genetics of Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics
2. National Cancer Institute, Biomarker Testing for Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment
3. NCI Dictionary of Cancer Terms, "driver mutation": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/driver-mutation
4. NCI Dictionary of Cancer Terms, "somatic mutation": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/somatic-mutation