ADN khối u lưu hành trong máu (ctDNA)

ADN khối u lưu hành trong máu là gì

Khi tế bào ung thư chết đi, chúng giải phóng những mảnh ADN nhỏ vào máu. Những mảnh này được gọi là ADN khối u lưu hành trong máu (circulating tumor DNA, viết tắt ctDNA) [1]. Vì mang cùng các đột biến như trong khối u, ctDNA giống như "dấu vân tay" mà khối u để lại trong dòng máu.

Xét nghiệm tìm ctDNA là dạng phổ biến nhất của sinh thiết lỏng: thay vì lấy mẫu mô bằng kim hay phẫu thuật, bác sĩ chỉ cần lấy máu (đôi khi nước tiểu hoặc dịch cơ thể khác) để tìm tế bào ung thư hoặc các mảnh ADN, ARN do khối u thải ra [2].

Một mẫu máu có thể dùng để [1]:

• Tìm và đo lượng ctDNA.
• Xác định các đột biến gen cụ thể trong ADN khối u.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

ctDNA đang được dùng như một dấu ấn sinh học để [1] [2]:

• Hỗ trợ chẩn đoán một số loại ung thư.
• Chọn thuốc: tìm đột biến có thuốc nhắm trúng đích. Ví dụ, ở ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC), sinh thiết lỏng được dùng khi không lấy được mô hoặc sinh thiết mô quá nguy hiểm [4]. Một số xét nghiệm sinh thiết lỏng đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt [3].
• Theo dõi điều trị: lượng ctDNA thay đổi có thể phản ánh khối u đang đáp ứng hay không.
• Phát hiện tái phát: tìm lại ctDNA sau điều trị có thể là dấu hiệu bệnh quay lại.

Một ưu điểm lớn là có thể lấy mẫu nhiều lần theo thời gian, giúp bác sĩ thấy khối u thay đổi thế nào về mặt gen, chẳng hạn khi xuất hiện đột biến kháng thuốc [2]. Điều này quan trọng vì kết quả xét nghiệm gen chỉ là "ảnh chụp" tại một thời điểm, còn khối u thì thay đổi [3].

Sinh thiết lỏng cũng đang được nghiên cứu để phát hiện ung thư sớm ở người chưa có triệu chứng, bao gồm các xét nghiệm tìm nhiều loại ung thư cùng lúc [2] [5]. Tuy nhiên, lợi ích và tác hại của cách dùng này vẫn chưa được làm rõ, và chưa biết chúng có giúp giảm tử vong do ung thư hay không [5].

Xét nghiệm diễn ra thế nào và hạn chế

Cách làm: lấy máu tĩnh mạch như xét nghiệm máu thông thường; mẫu được gửi đến phòng xét nghiệm chuyên sâu để phân tích ADN [3]. Kết quả liệt kê các đột biến tìm thấy và thuốc có thể phù hợp [3].

Hạn chế cần biết:

• ctDNA chưa thay thế chẩn đoán hình ảnh hay sinh thiết mô. Chẩn đoán ung thư ban đầu thường vẫn cần mẫu mô; sinh thiết lỏng chủ yếu dùng khi không lấy được mô [4].
• Kết quả âm tính không loại trừ đột biến. Một số khối u thải rất ít ADN vào máu, nên xét nghiệm máu có thể bỏ sót; khi đó bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết mô.
• Không phải mọi thay đổi tìm được đều có ý nghĩa điều trị. Một số là biến thể chưa rõ ý nghĩa [3].
• Xét nghiệm có thể phát hiện thay đổi gen di truyền, cần xét nghiệm dòng mầm để xác nhận [3].
• Chi phí có thể cao và không phải bệnh viện nào cũng làm được [3].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Trong trường hợp của tôi, nên xét nghiệm gen trên mô hay trên máu?
• Nếu xét nghiệm máu không tìm thấy đột biến, tôi có cần sinh thiết mô không?
• Xét nghiệm ctDNA có giúp theo dõi tái phát cho tôi không, hay vẫn cần chụp chiếu định kỳ?
• Kết quả có ảnh hưởng đến lựa chọn thuốc của tôi không?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "circulating tumor DNA": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/circulating-tumor-dna
2. NCI Dictionary of Cancer Terms, "liquid biopsy": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/liquid-biopsy
3. National Cancer Institute, Biomarker Testing for Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment
4. American Cancer Society, Tests for Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/detection-diagnosis-staging/how-diagnosed.html
5. National Cancer Institute, Tumor Markers: https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet