Đột biến gen di truyền (dòng mầm)

Đột biến gen di truyền là gì

Đột biến gen di truyền, còn gọi là đột biến dòng mầm, là một thay đổi gen có trong trứng hoặc tinh trùng. Khi thụ thai, thay đổi này đi vào ADN của mọi tế bào trong cơ thể người con, và có thể tiếp tục truyền cho thế hệ sau [2].

Cần phân biệt với đột biến mắc phải (đột biến soma): loại này xuất hiện trong cuộc đời, chỉ nằm ở một số tế bào như tế bào khối u, và không truyền cho con [1] [3]. Phần lớn ung thư xảy ra do các đột biến mắc phải tích tụ dần theo thời gian [3].

Ung thư không lây truyền từ cha mẹ sang con. Điều có thể được thừa hưởng là một thay đổi gen làm tăng nguy cơ mắc ung thư [3]. Khoảng 5% đến 10% ung thư được cho là do đột biến gen di truyền từ cha hoặc mẹ [1]. Khi đó người ta gọi là hội chứng ung thư di truyền, ví dụ đột biến gen BRCA1, BRCA2 (ung thư vú, buồng trứng) hay hội chứng Lynch (ung thư đại trực tràng, nội mạc tử cung) [1] [3].

Mang đột biến di truyền không có nghĩa chắc chắn sẽ bị ung thư, chỉ là nguy cơ cao hơn [3].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Với người đang bị ung thư, biết mình có đột biến dòng mầm hay không có thể giúp chọn điều trị phù hợp nhất [1]. Hướng dẫn thực hành khuyến cáo xét nghiệm gen di truyền cho mọi người được chẩn đoán [1]:

• Ung thư vú bộ ba âm tính.
• Ung thư buồng trứng.
• Ung thư tụy.
• Ung thư đại trực tràng trước 50 tuổi.
• Ung thư tiền liệt tuyến di căn.
• Ung thư vú ở nam giới.

Với gia đình, kết quả dương tính giúp anh chị em ruột, con cái và người thân cùng huyết thống biết nên xét nghiệm hay không [1]. Nếu mang đột biến, họ có thể tầm soát sớm hơn, dày hơn, cân nhắc thuốc hoặc phẫu thuật giảm nguy cơ, thay đổi lối sống và được tư vấn về sinh con [1].

Khi nào nên nghĩ đến và xét nghiệm thế nào

Dấu hiệu gợi ý trong gia đình [1]:

• Người thân đã được xác định mang đột biến gây ung thư.
• Ung thư xuất hiện ở tuổi trẻ bất thường, ví dụ ung thư đại tràng trước 50 tuổi.
• Một người mắc nhiều loại ung thư khác nhau.
• Nhiều người thân trực hệ cùng mắc một loại ung thư, hoặc có các kiểu kết hợp như ung thư vú và buồng trứng.
• Ung thư ở cả hai bên của cơ quan đôi, như cả hai vú hoặc cả hai thận.
• Loại ung thư hiếm, như ung thư vú ở nam.

Lưu ý: ung thư "chạy trong gia đình" không phải lúc nào cũng do gen. Môi trường sống chung hay thói quen giống nhau như hút thuốc cũng có thể là nguyên nhân [1] [3].

Cách làm: thường lấy máu hoặc nước bọt, đôi khi tế bào niêm mạc má [1]. Nên gặp chuyên gia tư vấn di truyền trước và sau xét nghiệm. Kết quả thường có sau khoảng 2 đến 3 tuần [1]. Nếu được, nên bắt đầu xét nghiệm từ người trong gia đình đã bị ung thư [1].

Các kết quả có thể gặp [1]:

• Dương tính: có biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh; nguy cơ tăng.
• Âm tính thật: không mang đột biến đã biết trong gia đình; nguy cơ tương đương người bình thường.
• Âm tính không kết luận được: gia đình có nhiều người mắc nhưng chưa tìm ra đột biến; vẫn cần theo dõi theo tiền sử.
• Biến thể chưa rõ ý nghĩa: chưa đủ dữ liệu; phần lớn sau này được xếp là lành tính, nên thường chưa dùng để quyết định.

Gen của mỗi người không thay đổi theo thời gian, nên thường không cần làm lại cùng một xét nghiệm [1]. Xét nghiệm gen khối u đôi khi gợi ý đột biến di truyền, nhưng không thay thế xét nghiệm dòng mầm [1].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Với loại ung thư và tiền sử gia đình, tôi có nên xét nghiệm gen di truyền không?
• Tôi nên xét nghiệm một gen hay một bảng nhiều gen?
• Nếu tôi mang đột biến, điều đó ảnh hưởng thế nào đến điều trị của tôi?
• Con cái và anh chị em của tôi nên làm gì tiếp theo?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Genetic Testing for Inherited Cancer Risk: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics/genetic-testing-fact-sheet
2. NCI Dictionary of Cancer Terms, "germline mutation": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/germline-mutation
3. National Cancer Institute, The Genetics of Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics