Tầm soát ung thư (sàng lọc)

Tầm soát ung thư là gì

Tầm soát ung thư (còn gọi là sàng lọc ung thư) là việc tìm ung thư ở người chưa có triệu chứng gì. [1] Khác với chẩn đoán: chẩn đoán là tìm nguyên nhân khi đã có dấu hiệu bất thường, còn tầm soát là "đi tìm trước" ở người đang khỏe.

Xét nghiệm tầm soát thường không tự nó khẳng định là ung thư. Nếu kết quả bất thường, người đó sẽ được làm thêm xét nghiệm chẩn đoán, thường là sinh thiết, để biết chắc. [1] Được bác sĩ đề nghị tầm soát cũng không có nghĩa là bác sĩ nghĩ bạn bị ung thư. [1]

Vì sao điều này quan trọng

Khi bệnh được phát hiện sớm, trước khi có triệu chứng, việc điều trị có thể dễ hơn và khả năng chữa khỏi cao hơn. Đến lúc có triệu chứng, ung thư có thể đã lớn và lan rộng. [1] Một số xét nghiệm tầm soát còn tìm ra tổn thương tiền ung thư, như polyp đại tràng hay tổn thương cổ tử cung, để xử lý trước khi chúng thành ung thư. [2]

Một xét nghiệm tầm soát tốt cần đáp ứng: tìm ra ung thư trước khi có triệu chứng, nhắm vào loại ung thư dễ chữa hơn khi phát hiện sớm, ít cho kết quả sai, và quan trọng nhất là làm giảm nguy cơ tử vong do ung thư. [1]

Các chương trình tầm soát có bằng chứng

Theo khuyến cáo của Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ cho người có nguy cơ trung bình: [2]

• Ung thư vú: chụp nhũ ảnh. Phụ nữ 40 đến 44 tuổi có thể bắt đầu nếu muốn; từ 45 đến 54 tuổi chụp hằng năm; từ 55 tuổi có thể chuyển sang hai năm một lần.
• Ung thư cổ tử cung: bắt đầu từ 25 tuổi, ưu tiên xét nghiệm tìm vi rút gây u nhú ở người (HPV) mỗi 5 năm; có thể thay bằng xét nghiệm Pap mỗi 3 năm nếu không có xét nghiệm HPV.
• Ung thư đại trực tràng: bắt đầu từ 45 tuổi, bằng xét nghiệm phân hoặc nội soi đại tràng. Nếu xét nghiệm khác cho kết quả bất thường thì cần nội soi đại tràng tiếp theo.
• Ung thư phổi: chụp cắt lớp vi tính liều thấp hằng năm cho người 50 đến 80 tuổi đang hoặc đã từng hút thuốc với tổng lượng từ 20 bao năm trở lên (ví dụ một bao mỗi ngày trong 20 năm).
• Ung thư tuyến tiền liệt: nam giới từ 50 tuổi nên trao đổi với bác sĩ về lợi và hại trước khi quyết định xét nghiệm máu tìm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt; sớm hơn nếu có nguy cơ cao.

Người có nguy cơ cao hơn (tiền sử gia đình, mang đột biến gen, từng bị ung thư, tiếp xúc chất gây ung thư) có thể cần tầm soát sớm hơn hoặc dày hơn. [1] Lịch tầm soát cụ thể ở Việt Nam có thể khác và nên được bác sĩ tư vấn theo từng người.

Tầm soát cũng có mặt trái

Không phải xét nghiệm nào gọi là "tầm soát" cũng có lợi. Các rủi ro gồm: [1]

• Dương tính giả: kết quả bất thường nhưng thực ra không có ung thư, gây lo lắng và kéo theo thêm xét nghiệm, thủ thuật.
• Âm tính giả: kết quả bình thường nhưng thực ra có ung thư, khiến người bệnh chủ quan và đi khám muộn.
• Chẩn đoán quá mức: tìm ra những khối ung thư phát triển rất chậm, có thể không bao giờ gây hại, rồi điều trị chúng và chịu tác dụng phụ không cần thiết.
• Biến chứng của chính thủ thuật: ví dụ nội soi đại tràng hiếm khi gây thủng ruột, chảy máu.

Vì vậy, các gói "tầm soát ung thư toàn thân" gồm nhiều xét nghiệm dấu ấn máu hoặc chụp chiếu cho người khỏe mạnh không phải lúc nào cũng có ích. Nên chọn các xét nghiệm đã được chứng minh làm giảm tử vong, phù hợp tuổi và nguy cơ của mình, và quyết định cùng bác sĩ sau khi hiểu rõ lợi và hại. [1]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Với tuổi và tiền sử gia đình của tôi, tôi nên tầm soát những loại ung thư nào?
• Xét nghiệm này đã được chứng minh làm giảm nguy cơ tử vong chưa?
• Nếu kết quả bất thường, bước tiếp theo sẽ là gì?
• Bao lâu tôi cần làm lại?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Cancer Screening Overview (PDQ), Patient Version: https://www.cancer.gov/about-cancer/screening/patient-screening-overview-pdq
2. American Cancer Society, Guidelines for the Early Detection of Cancer: https://www.cancer.org/cancer/screening/american-cancer-society-guidelines-for-the-early-detection-of-cancer.html