Giải phẫu bệnh (mô bệnh học)

Giải phẫu bệnh là gì

Giải phẫu bệnh (còn gọi là mô bệnh học) là việc bác sĩ chuyên khoa giải phẫu bệnh quan sát mẫu mô hoặc tế bào dưới kính hiển vi để tìm ra bệnh. Mẫu có thể lấy qua sinh thiết, qua nội soi, trong lúc phẫu thuật, hoặc từ dịch cơ thể như nước tiểu, dịch màng phổi. [1]

Kết quả được ghi trong phiếu giải phẫu bệnh. Có thể hình dung phiếu này như "giấy khai sinh" của khối u: nó cho biết khối u là lành hay ác, xuất phát từ loại tế bào nào và có những đặc điểm gì. [1] [3]

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Các phim chụp như chụp cắt lớp vi tính (CT) hay chụp cộng hưởng từ (MRI) chỉ cho thấy hình ảnh khối bất thường. Phiếu giải phẫu bệnh mới là căn cứ cho chẩn đoán ung thư xác định, vì thế thường được gọi là "tiêu chuẩn vàng". [1] Phiếu này cũng được dùng để xếp giai đoạn và lập kế hoạch điều trị. [1]

Ví dụ, hai khối u ở phổi trông giống nhau trên phim có thể là hai loại ung thư khác nhau, cần hai hướng điều trị khác nhau. Chỉ khi soi mô mới phân biệt được.

Cách mẫu mô được xử lý

Sau khi lấy, mẫu mô thường được ngâm trong dung dịch cố định (thường là formalin), đúc vào khối nến, cắt thành lát rất mỏng rồi nhuộm màu để soi. Cách xử lý này giữ được nhiều chi tiết nhất và mẫu có thể lưu lại để làm thêm xét nghiệm về sau. Quá trình thường mất vài ngày; phiếu kết quả thường được gửi cho bác sĩ trong khoảng 10 ngày sau sinh thiết hoặc mổ. [1]

Trong lúc mổ, bác sĩ có thể cần câu trả lời nhanh. Khi đó mẫu được làm "cắt lạnh": đông lạnh nhanh, cắt và nhuộm, cho kết quả trong khoảng 15 đến 20 phút. Tuy nhiên, kết quả trên mẫu cố định vẫn chi tiết và đáng tin cậy hơn. [1]

Cách đọc phiếu giải phẫu bệnh

Phiếu thường có các phần: thông tin nhận dạng, thông tin lâm sàng, mô tả đại thể (nhìn bằng mắt thường: kích thước, màu sắc), mô tả vi thể (dưới kính hiển vi) và chẩn đoán cuối cùng. Phần chẩn đoán là quan trọng nhất và thường nằm ở đầu trang. [3] Những mục người bệnh hay gặp:

• Loại mô học: ung thư xuất phát từ loại tế bào nào, ví dụ ung thư biểu mô tuyến, ung thư biểu mô vảy. [1]
• Tại chỗ hay xâm nhập: "tại chỗ" nghĩa là tế bào ung thư còn nằm ở lớp mô nơi chúng xuất hiện; "xâm nhập" nghĩa là đã lan vào mô xung quanh. Phiếu cũng mô tả mức độ xâm lấn vào các mô lân cận. [1] [3]
• Độ mô học (độ biệt hóa): cho biết tế bào ung thư trông khác tế bào bình thường đến mức nào. Nhiều loại u được xếp độ 1 (biệt hóa tốt, độ thấp) đến độ 3 hoặc 4 (biệt hóa kém hoặc không biệt hóa, độ cao). Độ càng cao, u thường càng phát triển nhanh. Độ mô học khác với giai đoạn bệnh. [2]
• Bờ diện cắt: "âm tính" hay "sạch" nghĩa là không thấy tế bào ung thư ở mép mẫu đã cắt; "dương tính" gợi ý có thể còn sót tế bào ung thư. [1]
• Hạch bạch huyết: số hạch lấy được và số hạch có ung thư. [1]
• Kết quả xét nghiệm bổ sung: như nhuộm hóa mô miễn dịch (IHC) hay xét nghiệm gen, đôi khi được ghi ở phần riêng hoặc bổ sung sau. [1] [3]

Đôi khi kết quả "chưa kết luận được". Khi đó có thể cần sinh thiết lại hoặc làm thêm xét nghiệm. [3] Nếu người bệnh hoặc bác sĩ còn băn khoăn, có thể xin ý kiến thứ hai: tiêu bản được gửi tới một bác sĩ giải phẫu bệnh ở cơ sở khác để đọc lại. [3]

Hạn chế cần biết

Mẫu sinh thiết nhỏ chỉ là một phần của khối u, nên đôi khi chưa phản ánh hết đặc điểm của toàn bộ khối. Vì vậy, sau phẫu thuật, phiếu giải phẫu bệnh trên toàn bộ khối u có thể bổ sung hoặc điều chỉnh kết luận ban đầu. Việc diễn giải phiếu nên được làm cùng bác sĩ điều trị, người đặt kết quả vào bối cảnh chung của từng người. [2] [3]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Phiếu giải phẫu bệnh của tôi ghi loại ung thư gì và độ mô học bao nhiêu?
• Bờ diện cắt và hạch của tôi âm tính hay dương tính? Điều đó ảnh hưởng thế nào đến điều trị?
• Mẫu của tôi đã được làm hóa mô miễn dịch hay xét nghiệm gen chưa, có cần làm thêm không?
• Nếu muốn xin ý kiến thứ hai, tôi cần mượn tiêu bản hay khối nến ở đâu?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Pathology Reports: https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/pathology-reports-fact-sheet
2. National Cancer Institute, Tumor Grade: https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-grade
3. American Cancer Society, Understanding Your Pathology Report: https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/understanding-your-pathology-report.html