Lai tại chỗ huỳnh quang (FISH)

Lai tại chỗ huỳnh quang là gì

Lai tại chỗ huỳnh quang (FISH) là kỹ thuật xét nghiệm để quan sát gen và nhiễm sắc thể ngay trong tế bào hoặc mô. Phòng xét nghiệm tạo ra những đoạn ADN nhỏ có gắn chất phát huỳnh quang, gọi là đầu dò. Mỗi đầu dò chỉ bám vào đúng một gen hoặc một vùng nhiễm sắc thể. Khi soi dưới kính hiển vi với ánh sáng đặc biệt, chỗ đầu dò bám vào sẽ phát sáng như những chấm màu. [1]

Nhờ đếm và xem vị trí các chấm sáng, bác sĩ biết được: [1]

• Một gen có bao nhiêu bản sao trong mỗi tế bào.
• Gen đó có bị đứt ra, chuyển sang vị trí khác hay không.
• Nhiễm sắc thể có bất thường nào khác không.

Có thể hình dung như đánh dấu một cuốn sách bằng bút dạ quang rồi đếm xem trong thư viện có bao nhiêu bản của cuốn đó, và chúng có bị xếp nhầm kệ không.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Nhiều thuốc nhắm trúng đích chỉ hiệu quả khi tế bào ung thư có một thay đổi gen đặc thù. Lai tại chỗ huỳnh quang giúp tìm hai loại thay đổi quan trọng:

• Khuếch đại gen: gen có nhiều bản sao hơn bình thường, khiến tế bào tạo ra quá nhiều protein thúc đẩy phát triển. Hiện tượng này hay gặp trong tế bào ung thư và có thể làm u phát triển nhanh hoặc kháng thuốc. [2] Ví dụ điển hình là khuếch đại gen HER2. [3]
• Chuyển đoạn (sắp xếp lại gen): một đoạn nhiễm sắc thể đứt ra và gắn vào chỗ khác, tạo gen bất thường. Kỹ thuật này giúp phân loại một số bệnh bạch cầu. [3] Trong ung thư phổi không tế bào nhỏ, sắp xếp lại gen ALK hoặc ROS1 có thể giúp chọn thuốc nhắm trúng đích tương ứng. [5]

Khi nào cần làm sau hóa mô miễn dịch

Với ung thư vú, dấu ấn HER2 thường được xét nghiệm trước bằng nhuộm hóa mô miễn dịch (IHC), cho kết quả từ 0 đến 3+. [4]

• 0 hoặc 1+: HER2 âm tính hoặc HER2 thấp, thường không cần lai tại chỗ huỳnh quang.
• 3+: HER2 dương tính.
• 2+: kết quả không chắc chắn. Lúc này lai tại chỗ huỳnh quang được làm để phân định. Nếu có khuếch đại gen HER2, bệnh được xếp là HER2 dương tính và thường được điều trị bằng thuốc nhắm HER2. Nếu không có khuếch đại, bệnh được xếp là HER2 thấp. [4]

Nói cách khác, hóa mô miễn dịch đo lượng protein trên bề mặt tế bào, còn lai tại chỗ huỳnh quang đếm số bản sao gen bên trong nhân tế bào. Hai xét nghiệm bổ sung cho nhau.

Làm thế nào và mất bao lâu

Xét nghiệm thường làm trên chính mẫu mô sinh thiết hoặc mô mổ đã được đúc nến, không cần lấy thêm mẫu nếu mẫu còn đủ. Lai tại chỗ huỳnh quang tìm được hầu hết các thay đổi mà xét nghiệm nhiễm sắc thể thông thường thấy, kể cả một số thay đổi quá nhỏ để thấy dưới kính hiển vi thường. Kết quả thường có sau vài ngày. [3]

Hạn chế. Mỗi đầu dò chỉ tìm một vài thay đổi đã biết trước. Khi cần tìm nhiều gen cùng lúc, bác sĩ có thể chọn giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) thay thế hoặc bổ sung.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Kết quả HER2 của tôi là 2+, tôi có cần làm lai tại chỗ huỳnh quang không?
• Xét nghiệm này tìm gen nào cho loại ung thư của tôi?
• Mẫu mô cũ của tôi còn đủ để làm không, hay phải sinh thiết lại?
• Nếu lai tại chỗ huỳnh quang âm tính, tôi có cần làm thêm xét nghiệm gen khác không?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Dictionary of Cancer Terms: fluorescence in situ hybridization: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/fluorescence-in-situ-hybridization
2. National Cancer Institute, Dictionary of Cancer Terms: gene amplification: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/gene-amplification
3. American Cancer Society, Biopsy and Cytology Tests: https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/biopsy-and-cytology-tests.html
4. American Cancer Society, Breast Cancer HER2 Status: https://www.cancer.org/cancer/types/breast-cancer/understanding-a-breast-cancer-diagnosis/breast-cancer-her2-status.html
5. American Cancer Society, Tests for Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/detection-diagnosis-staging/how-diagnosed.html