Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA)

Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt là gì

Kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) là một protein do cả tế bào bình thường lẫn tế bào ung thư của tuyến tiền liệt tạo ra [1] [3]. Phần lớn PSA nằm trong tinh dịch, chỉ một lượng nhỏ đi vào máu [3]. Xét nghiệm PSA đo lượng protein này trong máu, tính bằng nanogam trên mililit (ng/mL) [3].

Có một ít PSA trong máu là bình thường [2]. PSA có thể tăng do [1] [2]:

• Ung thư tuyến tiền liệt.
• Phì đại lành tính tuyến tiền liệt, rất hay gặp ở nam giới lớn tuổi.
• Viêm tuyến tiền liệt, nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Mới sinh thiết tuyến tiền liệt, xuất tinh, vận động mạnh như đạp xe.
• Một số thuốc; ngược lại, một số thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt làm PSA giảm xuống.

Vì vậy, PSA cao không có nghĩa là chắc chắn bị ung thư, và PSA thấp cũng không hoàn toàn loại trừ ung thư [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Xét nghiệm PSA được dùng theo ba cách chính [1]:

• Tầm soát ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới chưa có triệu chứng.
• Kiểm tra khi có triệu chứng như tiểu buốt, tiểu nhiều lần, tiểu ra máu, đau vùng chậu hoặc lưng.
• Theo dõi người đã được chẩn đoán ung thư, trong và sau điều trị.

Về tầm soát: PSA không được khuyến cáo tầm soát đại trà cho mọi người [1]. Tầm soát có thể giúp phát hiện sớm và giảm nhẹ nguy cơ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt, nhưng cũng có thể phát hiện những khối u phát triển rất chậm, lẽ ra không bao giờ gây hại. Điều trị những khối u này (chẩn đoán quá mức, điều trị quá mức) có thể gây tiểu không tự chủ, rối loạn cương, rối loạn đại tiện [1] [2]. Vì vậy, quyết định tầm soát nên là quyết định cá nhân sau khi trao đổi với bác sĩ về lợi ích và tác hại [1]. Người có nguy cơ cao hơn, như có cha hoặc anh em trai mắc bệnh, hoặc mang đột biến gen BRCA2, có thể được khuyên bắt đầu sớm hơn [1].

Sau điều trị: sau phẫu thuật hoặc xạ trị, PSA được đo định kỳ. Nếu PSA bắt đầu tăng trở lại, đó có thể là dấu hiệu đầu tiên của tái phát, gọi là tái phát sinh hóa [1] [4]. Tái phát sinh hóa thường xuất hiện nhiều tháng hoặc nhiều năm trước khi có triệu chứng [1]. Khi đó bác sĩ có thể cho xét nghiệm lại hoặc làm thêm chẩn đoán hình ảnh.

Đọc kết quả PSA

Không có một ngưỡng duy nhất phân biệt bình thường và bất thường [1] [2] [3]. Mỗi phòng xét nghiệm có thể dùng phương pháp và khoảng tham chiếu riêng, có khi khác nhau theo nhóm tuổi, nên không so sánh trực tiếp kết quả giữa các nơi xét nghiệm khác nhau [5]. Tại Việt Nam, hãy đối chiếu với khoảng tham chiếu in trên phiếu kết quả của chính nơi làm xét nghiệm, và nên theo dõi PSA ở cùng một nơi nếu có thể [5].

Các con số dưới đây là mốc tham khảo theo các tổ chức Hoa Kỳ, không phải ngưỡng chẩn đoán áp dụng cho mọi phòng xét nghiệm. Nói chung, PSA càng cao thì khả năng có ung thư càng lớn [1]:

• Nhiều bác sĩ dùng mốc 4 ng/mL để cân nhắc làm thêm xét nghiệm; một số dùng mốc thấp hơn, hoặc mốc thay đổi theo tuổi [1] [3].
• Theo Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ, người có PSA từ 4 đến 10 có khoảng 1 trong 4 khả năng mắc ung thư; trên 10 thì khả năng này trên 50% [3].
• Ngay cả khi PSA dưới 4, vẫn có một tỷ lệ người mắc ung thư nếu được sinh thiết [3].

Chuẩn bị trước xét nghiệm: nên tránh xuất tinh khoảng 24 giờ đến 2 ngày và tránh vận động mạnh trước khi lấy máu; báo bác sĩ các thuốc đang dùng [1] [2]. Nếu vừa bị viêm tuyến tiền liệt hoặc sinh thiết, PSA có thể tăng trong một đến hai tháng [1].

Khi PSA cao: bác sĩ thường cho xét nghiệm lại sau vài tuần, khám trực tràng bằng ngón tay, chụp cộng hưởng từ (MRI) tuyến tiền liệt hoặc xét nghiệm thêm [1] [2]. Chỉ sinh thiết mới chẩn đoán chắc chắn được ung thư [2].

Khi theo dõi, bác sĩ quan tâm đến xu hướng qua nhiều lần đo hơn là một con số đơn lẻ [2].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Với tuổi và tiền sử gia đình, tôi có nên tầm soát bằng PSA không?
• Chỉ số PSA của tôi cao có thể do nguyên nhân nào ngoài ung thư?
• Tôi có cần xét nghiệm lại hay chụp cộng hưởng từ (MRI) trước khi sinh thiết không?
• Sau điều trị, tôi cần đo PSA bao lâu một lần, và mức tăng nào là đáng lo?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Prostate-Specific Antigen (PSA) Test: https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
2. MedlinePlus, Prostate-Specific Antigen (PSA) Test: https://medlineplus.gov/lab-tests/prostate-specific-antigen-psa-test/
3. American Cancer Society, Screening Tests for Prostate Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/tests.html
4. NCI Dictionary of Cancer Terms, "biochemical recurrence": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/biochemical-recurrence
5. MedlinePlus, How to Understand Your Lab Results: https://medlineplus.gov/lab-tests/how-to-understand-your-lab-results/