Dung hợp gen

Dung hợp gen là gì

Dung hợp gen (gene fusion) là một gen mới được tạo ra khi các phần của hai gen khác nhau bị nối lại với nhau [1]. Trong cơ thể, điều này có thể xảy ra khi một đoạn ADN của nhiễm sắc thể này bị đứt ra và chuyển sang nhiễm sắc thể khác, hoặc khi các đoạn ADN bị sắp xếp lại [1] [6]. Vì vậy, bác sĩ cũng hay gọi hiện tượng này là tái sắp xếp gen.

Có thể hình dung như hai câu văn bị cắt rồi dán nhầm vào nhau: phần đầu của câu này nối với phần cuối của câu kia, tạo ra một mệnh lệnh mới mà tế bào không nên nhận. Gen dung hợp tạo ra protein dung hợp, thường hoạt động liên tục và thúc đẩy tế bào phát triển mất kiểm soát, góp phần gây ung thư [1] [6].

Một ví dụ kinh điển là gen dung hợp BCR::ABL1 trong bệnh bạch cầu mạn dòng tủy: một phần gen BCR nằm cạnh gen ABL, tạo ra protein làm tế bào bạch cầu tăng sinh mất kiểm soát [1] [6]. Gen dung hợp cũng gặp trong sarcoma mô mềm, ung thư tuyến tiền liệt, vú, phổi, bàng quang, đại trực tràng và u hệ thần kinh trung ương [1].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Nhiều gen dung hợp là đích của thuốc nhắm trúng đích. Tìm ra dung hợp gen có thể mở ra lựa chọn điều trị rất hiệu quả, nhất là trong ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC) [2]:

• Dung hợp gen ALK: khoảng 5% ca, thường ở người trẻ, không hoặc ít hút thuốc; dùng thuốc ức chế ALK [2]. Dạng hay gặp là EML4 nối với ALK [5].
• Dung hợp gen ROS1: khoảng 1% đến 2% ca; dùng thuốc ức chế ROS1 [2].
• Dung hợp gen RET: một tỷ lệ nhỏ; dùng thuốc ức chế RET như selpercatinib, pralsetinib [2].
• Dung hợp gen NTRK: hiếm; có thuốc ức chế TRK [2].
• Dung hợp gen NRG1: hiếm; có thuốc dành riêng khi bệnh đã điều trị trước đó [2].

Một số thuốc nhắm trúng đích có thể có tác dụng ở nhiều loại ung thư khác nhau, miễn là khối u mang đúng thay đổi gen mà thuốc nhắm tới [3]. Đây là lý do một số thử nghiệm lâm sàng tuyển người bệnh theo thay đổi gen thay vì theo cơ quan bị ung thư [3].

Xét nghiệm tìm dung hợp gen

Dung hợp gen được tìm trên mẫu mô khối u, lấy từ sinh thiết hoặc phẫu thuật [3]. Các kỹ thuật thường dùng gồm:

• Lai huỳnh quang tại chỗ (FISH): dùng đoạn ADN phát sáng để thấy gen bị tách rời hoặc chuyển chỗ dưới kính hiển vi [5].
• Giải trình tự gen thế hệ mới (NGS): đọc hàng triệu đoạn ADN hoặc ARN cùng lúc, có thể tìm nhiều dung hợp khác nhau trong một lần [4] [5]. Kỹ thuật này có thể làm trên ADN hoặc trên ARN (giải trình tự bản phiên mã) [4].
• Phản ứng chuỗi polymerase phiên mã ngược: tìm trực tiếp ARN của một dung hợp đã biết [5].

Hạn chế: không phải xét nghiệm gen nào cũng được thiết kế để tìm dung hợp gen. Nếu kết quả không tìm thấy thay đổi nào có thuốc nhắm trúng đích, hãy hỏi bác sĩ xét nghiệm đã bao gồm tìm dung hợp gen chưa. Mẫu mô quá ít cũng có thể khiến xét nghiệm không làm được [3].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Xét nghiệm gen của tôi có tìm dung hợp gen không, trên ADN hay ARN?
• Khối u của tôi có dung hợp ALK, ROS1, RET hay NTRK không?
• Nếu có, thuốc nhắm trúng đích nào phù hợp với tôi?
• Nếu mẫu mô không đủ, tôi có cần sinh thiết lại không?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "fusion gene": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/fusion-gene
2. American Cancer Society, Targeted Drug Therapy for Non-small Cell Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/treating-non-small-cell/targeted-therapies.html
3. National Cancer Institute, Biomarker Testing for Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/biomarker-testing-cancer-treatment
4. NCI Dictionary of Cancer Terms, "next-generation sequencing": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/next-generation-sequencing
5. National Cancer Institute, Non-Small Cell Lung Cancer Treatment (PDQ), Health Professional Version: https://www.cancer.gov/types/lung/hp/non-small-cell-lung-treatment-pdq
6. National Cancer Institute, The Genetics of Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics