Xạ trị

Xạ trị là gì

Xạ trị (còn gọi là điều trị tia xạ) dùng tia bức xạ năng lượng cao, như tia X, tia gamma hay chùm proton, để tiêu diệt tế bào ung thư và thu nhỏ khối u [1].

Tia xạ làm hỏng ADN của tế bào ung thư. Tế bào có ADN bị hỏng quá nặng sẽ ngừng phân chia hoặc chết, rồi được cơ thể dọn đi [2]. Xạ trị không giết tế bào ung thư ngay: cần nhiều ngày hoặc nhiều tuần điều trị, và tế bào ung thư còn tiếp tục chết trong nhiều tuần, nhiều tháng sau khi xạ trị kết thúc [2].

Có hai kiểu chính [1] [2]:

• Xạ trị chiếu ngoài: một máy lớn đặt bên ngoài cơ thể, chiếu chùm tia vào vùng có ung thư. Đây là kiểu phổ biến nhất. Xạ trị chiếu ngoài là điều trị tại chỗ, chỉ tác động lên vùng được chiếu [2].
• Xạ trị trong: nguồn phóng xạ được đặt vào trong cơ thể, sát khối u (xạ trị áp sát), hoặc dùng thuốc phóng xạ uống hay truyền vào máu [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Xạ trị được dùng để điều trị ung thư và để giảm triệu chứng [2]:

• Điều trị: có thể chữa khỏi ung thư, ngăn tái phát, hoặc làm chậm sự phát triển của khối u.
• Giảm nhẹ: thu nhỏ khối u để giảm đau, giảm khó thở hoặc các vấn đề do u chèn ép [2] [3].

Một số người chỉ cần xạ trị. Nhưng thường xạ trị được phối hợp với phẫu thuật, hóa trị hoặc liệu pháp miễn dịch, trước, trong hoặc sau các phương pháp đó [2]. Ví dụ, xạ trị trước mổ để thu nhỏ u, hoặc sau mổ để tiêu diệt tế bào còn sót.

Mỗi vùng cơ thể chỉ chịu được một tổng liều tia xạ nhất định trong đời. Vì vậy, vùng đã xạ trị đôi khi không thể xạ trị lại lần hai [2].

Xạ trị chiếu ngoài diễn ra thế nào

Mô phỏng: trước khi bắt đầu, người bệnh được chụp cắt lớp vi tính (CT), đôi khi cả cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp cắt lớp phát xạ (PET), để lập kế hoạch chiếu chính xác theo hình dạng khối u [3]. Kỹ thuật viên có thể xăm hoặc vẽ những chấm mực nhỏ trên da để đặt người bệnh đúng tư thế ở mọi buổi [3]. Nếu là hình xăm, chấm này sẽ còn mãi; không nên tự xóa [3].

Lịch chiếu: phần lớn người bệnh xạ trị mỗi ngày một lần, 5 ngày một tuần, từ thứ Hai tới thứ Sáu. Chia thành nhiều buổi giúp tế bào lành có thời gian hồi phục [3]. Số tuần tùy loại ung thư và mục tiêu điều trị [3].

Trong buổi chiếu: người bệnh nằm yên trên bàn, máy di chuyển quanh nhưng không chạm vào người. Người bệnh không cảm thấy, không nghe, không nhìn thấy tia xạ [3].

Có bị nhiễm xạ không: xạ trị chiếu ngoài không làm người bệnh nhiễm phóng xạ. Người bệnh có thể ở gần người khác, kể cả phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ [3]. Điều này khác với một số dạng xạ trị trong, khi dịch cơ thể có thể phát xạ một thời gian [2].

Tác dụng phụ:

• Mệt mỏi rất thường gặp, có thể xuất hiện từ từ hoặc đột ngột [4].
• Các tác dụng phụ khác tùy vùng được chiếu [4]. Ví dụ: thay đổi da và rụng tóc tại vùng chiếu; vấn đề ở miệng, thay đổi vị giác và khó nuốt khi chiếu vùng đầu cổ; ho, khó thở, khó nuốt khi chiếu vùng ngực; tiêu chảy, buồn nôn, ảnh hưởng tình dục và sinh sản khi chiếu vùng chậu [4].
• Tác dụng phụ sớm thường hồi phục trong vài tháng sau khi xạ trị kết thúc [4].
• Tác dụng phụ muộn có thể xuất hiện nhiều tháng hay nhiều năm sau, tùy vùng chiếu và các điều trị khác đã dùng [4].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Mục tiêu xạ trị của tôi là chữa khỏi hay giảm triệu chứng?
• Tôi xạ trị bao nhiêu buổi, trong bao nhiêu tuần?
• Với vùng được chiếu, tôi có thể gặp tác dụng phụ sớm và muộn nào?
• Tôi nên chăm sóc da và ăn uống thế nào trong thời gian xạ trị?
• Xạ trị có được phối hợp với hóa trị hay phẫu thuật không?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "radiation therapy": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/radiation-therapy
2. National Cancer Institute, Radiation Therapy to Treat Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/radiation-therapy
3. National Cancer Institute, External Beam Radiation Therapy for Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/radiation-therapy/external-beam
4. National Cancer Institute, Radiation Therapy Side Effects: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/radiation-therapy/side-effects