Virus sinh u nhú ở người (HPV)

Virus HPV là gì

Virus sinh u nhú ở người (HPV) là một nhóm hơn 200 loại virus có liên quan với nhau, một số loại lây qua quan hệ tình dục đường âm đạo, hậu môn hoặc miệng [1]. Các type lây qua đường tình dục được chia làm hai nhóm: nguy cơ thấp (chủ yếu gây mụn cóc) và nguy cơ cao (có thể gây ung thư) [1]. Có 12 type nguy cơ cao, trong đó HPV 16 và HPV 18 gây ra phần lớn các ung thư liên quan đến HPV [1].

HPV cực kỳ phổ biến: gần như mọi người có quan hệ tình dục đều nhiễm HPV trong vòng vài tháng đến vài năm đầu [1]. Vì vậy, nhiễm HPV không có nghĩa là có lối sống bất thường, và cũng không có nghĩa là sẽ bị ung thư.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Phần lớn các lần nhiễm HPV tự khỏi: hệ miễn dịch thường loại bỏ virus trong vòng một đến hai năm [1]. Chỉ khi nhiễm type nguy cơ cao kéo dài nhiều năm, tế bào mới có thể biến đổi dần thành tổn thương tiền ung thư rồi thành ung thư nếu không được điều trị [1].

Các ung thư liên quan đến HPV gồm [1]:

• Ung thư cổ tử cung: gần như toàn bộ do HPV gây ra. Tầm soát định kỳ bằng xét nghiệm HPV hoặc xét nghiệm tế bào cổ tử cung (Pap) có thể phòng được phần lớn ca bệnh, nhờ phát hiện và xử lý tế bào bất thường trước khi thành ung thư [1].
• Ung thư hầu họng (phần họng phía sau miệng, gồm amidan và đáy lưỡi): khoảng 70% do HPV [1].
• Ung thư hậu môn, và một phần ung thư dương vật, âm đạo, âm hộ.

HPV trong ung thư hầu họng

Khi được chẩn đoán ung thư hầu họng, bác sĩ thường xét nghiệm mẫu u xem có liên quan đến HPV không. Kết quả này quan trọng vì ung thư hầu họng liên quan đến HPV có tiên lượng tốt hơn và ít tái phát hơn so với loại không liên quan đến HPV [3]. Hai loại này được xếp giai đoạn và điều trị khác nhau [3].

Vắc xin HPV

Vắc xin HPV giúp phòng nhiễm các type HPV có trong vắc xin, từ đó phòng tổn thương tiền ung thư và ung thư. Loại vắc xin đang dùng phổ biến ở Mỹ là vắc xin 9 type, bảo vệ chống lại 7 type nguy cơ cao gây phần lớn ung thư liên quan HPV và 2 type gây mụn cóc sinh dục [2].

Những điểm cần biết [2]:

• Vắc xin hiệu quả nhất khi tiêm trước khi bắt đầu quan hệ tình dục, dù người lớn vẫn có lợi.
• Tại Mỹ, vắc xin được khuyến nghị thường quy ở tuổi 11 đến 12, có thể bắt đầu từ 9 tuổi, và tiêm bù cho người đến 26 tuổi chưa tiêm đủ. Người 27 đến 45 tuổi có thể bàn với bác sĩ xem có nên tiêm không.
• Nghiên cứu cho thấy một liều có thể cho mức bảo vệ không kém hai liều; số mũi cụ thể theo khuyến cáo của từng nước.
• Không tiêm trong thai kỳ; nếu đang tiêm dở mà có thai thì hoãn đến sau sinh, nhưng không cần thử thai trước khi tiêm.

Vắc xin không thay thế tầm soát. Phụ nữ đã tiêm vẫn nên khám tầm soát ung thư cổ tử cung theo lịch, vì vắc xin không phòng hết mọi type nguy cơ cao [2].

Tiêm vắc xin HPV tại Việt Nam

• Đưa vào Chương trình tiêm chủng mở rộng: theo Quyết định 2780/QĐ-BYT của Bộ Y tế về kế hoạch tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2026 đến 2028, vắc xin HPV được tiêm miễn phí cho trẻ em gái 11 tuổi từ năm 2026, trước mắt thí điểm tại 4 tỉnh Tuyên Quang, Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Trà Vinh (nay là Vĩnh Long), khoảng 18.000 trẻ mỗi năm [4].
• Thuộc diện tiêm chủng bắt buộc: Thông tư 13/2026/TT-BYT của Bộ Y tế, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đưa bệnh do virus HPV vào danh mục bệnh phải dùng vắc xin trong tiêm chủng bắt buộc qua Chương trình tiêm chủng mở rộng [5].
• Ngoài diện trên: theo các thông tin chính thức đến tháng 10/2026, chương trình miễn phí mới ở giai đoạn thí điểm tại một số địa phương [4]. Người ở các độ tuổi hoặc địa phương khác vẫn có thể tiêm dịch vụ tại các cơ sở tiêm chủng; lịch tiêm, số mũi và độ tuổi áp dụng nên hỏi trực tiếp trạm y tế hoặc cơ sở tiêm chủng.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Ung thư của tôi có liên quan đến HPV không, và điều đó ảnh hưởng thế nào đến điều trị?
• Tôi nên tầm soát ung thư cổ tử cung bằng xét nghiệm nào, bao lâu một lần?
• Ở tuổi của tôi, tiêm vắc xin HPV còn có lợi không?
• Con tôi nên tiêm vắc xin HPV lúc mấy tuổi và cần mấy mũi?
• Bạn đời của tôi có cần khám hay xét nghiệm gì không?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, HPV and Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-and-cancer
2. National Cancer Institute, Human Papillomavirus (HPV) Vaccines: https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/risk/infectious-agents/hpv-vaccine-fact-sheet
3. National Cancer Institute, Oropharyngeal Cancer Treatment (PDQ®), Patient Version: https://www.cancer.gov/types/head-and-neck/patient/adult/oropharyngeal-treatment-pdq
4. Báo Điện tử Chính phủ, Kế hoạch triển khai tiêm vaccine phế cầu và HPV trong tiêm chủng mở rộng (15/11/2025): https://baochinhphu.vn/ke-hoach-tiem-vaccine-phe-cau-va-hpv-trong-tiem-chung-mo-rong-102251115094104038.htm
5. Báo Điện tử Chính phủ, 14 bệnh phải sử dụng vaccine, sinh phẩm trong tiêm chủng bắt buộc (20/5/2026): https://baochinhphu.vn/14-benh-phai-su-dung-vaccine-sinh-pham-trong-tiem-chung-bac-buoc-102260520095214204.htm