Kháng thể đơn dòng

Kháng thể đơn dòng là gì

Kháng thể là những protein hệ miễn dịch tạo ra để nhận diện "kẻ lạ" như vi khuẩn. Kháng thể đơn dòng là loại protein được sản xuất trong phòng thí nghiệm, có thể bám vào một đích nhất định trong cơ thể, ví dụ kháng nguyên trên bề mặt tế bào ung thư. Mỗi kháng thể đơn dòng được thiết kế để chỉ bám vào một kháng nguyên duy nhất. [1]

Có thể hình dung kháng thể đơn dòng như một chiếc chìa khoá chỉ vừa đúng một ổ khoá. Nhờ vậy thuốc tác động khá chọn lọc lên những tế bào mang đúng "ổ khoá" đó.

Tên hoạt chất của nhóm này có đuôi "-mab" (viết tắt của monoclonal antibody). Phần đứng trước cho biết nguồn gốc: "-ximab" là lai giữa protein chuột và người, "-zumab" là đã được "nhân hoá", còn "-umab" là hoàn toàn từ protein người. [2]

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Kháng thể đơn dòng có thể là liệu pháp nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch, hoặc cả hai, tuỳ cách thuốc hoạt động. [2] Vì mỗi thuốc chỉ tác động lên một đích, người bệnh thường cần xét nghiệm để biết khối u có mang đích đó không, ví dụ xét nghiệm HER2 trước khi dùng trastuzumab trong ung thư vú.

Các cách kháng thể đơn dòng chống ung thư: [2]

• Đánh dấu tế bào ung thư để hệ miễn dịch nhận ra và tiêu diệt. Ví dụ: rituximab trong một số u lympho không Hodgkin.
• Gỡ "phanh" của hệ miễn dịch bằng cách chặn các điểm kiểm soát miễn dịch. Ví dụ: pembrolizumab trong một số ung thư phổi không tế bào nhỏ. Các điểm kiểm soát này vốn giữ cho phản ứng miễn dịch không quá mạnh; chặn chúng giúp tế bào miễn dịch đáp ứng mạnh hơn với ung thư. [3]
• Chặn tín hiệu giúp ung thư phát triển. Ví dụ: trastuzumab trong một số ung thư vú.
• Chở thuốc hoặc chất phóng xạ tới thẳng tế bào ung thư. Loại này gọi là kháng thể gắn thuốc, ví dụ trastuzumab emtansine gắn với một thuốc hóa trị. [1] [2]
• Kháng thể hai đích: một đầu bám tế bào ung thư, đầu kia bám tế bào T miễn dịch, kéo hai loại tế bào lại gần nhau. [2]

Dùng thuốc thế nào và tác dụng phụ

Kháng thể đơn dòng thường được truyền vào tĩnh mạch. [2] Vì là protein, thuốc đôi khi gây phản ứng truyền, giống một phản ứng dị ứng, hay gặp hơn ở những lần truyền đầu tiên. Dấu hiệu có thể gồm sốt, ớn lạnh, mệt yếu, đau đầu, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, tụt huyết áp và nổi ban. [2] Vì vậy người bệnh được theo dõi sát trong lúc truyền, và có khi được dùng thuốc phòng trước.

So với hóa trị, kháng thể đơn dòng "trần" (không gắn thuốc) thường ít tác dụng phụ nặng hơn, nhưng vẫn có thể gây vấn đề ở một số người. [2] Một số tác dụng phụ liên quan đến chính đích của thuốc:

• Bevacizumab nhắm vào protein giúp khối u tạo mạch máu, có thể gây tăng huyết áp, chảy máu, chậm lành vết thương, cục máu đông và tổn thương thận. [2]
• Cetuximab nhắm vào EGFR, một protein có cả trên tế bào da lành, nên có thể gây nổi ban nặng ở một số người. [2]

Với nhóm thuốc miễn dịch, nhiều tác dụng phụ xảy ra khi hệ miễn dịch được "đánh thức" tấn công cả tế bào và mô lành, nên cần được theo dõi riêng. [3] Người bệnh nên báo đội điều trị ngay khi thấy bất kỳ thay đổi mới hay bất thường nào. [2]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Thuốc kháng thể đơn dòng của tôi hoạt động theo cách nào và nhắm vào đích gì?
• Tôi có cần xét nghiệm gì trước khi dùng thuốc này không?
• Mỗi lần truyền mất bao lâu, và bao lâu truyền một lần?
• Nếu bị phản ứng khi truyền thì sẽ được xử lý thế nào?
• Những tác dụng phụ nào cần báo ngay khi đã về nhà?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, monoclonal antibody: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/monoclonal-antibody
2. American Cancer Society, Monoclonal Antibodies and Their Side Effects: https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/treatment-types/immunotherapy/monoclonal-antibodies.html
3. National Cancer Institute, Immunotherapy to Treat Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/immunotherapy