Cetuximab (Erbitux)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Cetuximab là thuốc điều trị ung thư thuộc nhóm thuốc nhắm trúng đích. Biệt dược gốc của thuốc là Erbitux. Thuốc được dùng bằng đường truyền tĩnh mạch tại cơ sở y tế, do bác sĩ hoặc điều dưỡng thực hiện. [1], [2]

Cetuximab là một kháng thể đơn dòng, nghĩa là loại thuốc được thiết kế để nhận diện và gắn vào một đích tương đối đặc hiệu trên tế bào ung thư. Đích của cetuximab là thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGFR), một protein có trên bề mặt một số tế bào ung thư. Khi gắn vào EGFR, thuốc có thể làm chậm hoặc ngăn sự phát triển của tế bào ung thư. [1], [2], [3]

Cetuximab có thể được dùng một mình hoặc phối hợp với hóa trị, xạ trị hay một thuốc điều trị đích khác, tùy loại ung thư, giai đoạn bệnh, kết quả xét nghiệm và mục tiêu điều trị. Việc có phù hợp với thuốc hay không cần được bác sĩ ung thư đánh giá cho từng người bệnh. [1], [3]

Một phản ứng quan trọng có thể xảy ra là phản ứng trong hoặc sau khi truyền thuốc. Phản ứng này đôi khi nghiêm trọng, thậm chí đe dọa tính mạng. Nguy cơ có thể cao hơn ở người từng bị ve cắn, dị ứng với thịt đỏ hoặc có kháng thể đặc hiệu với một thành phần liên quan đến đường galactose. Vì vậy, người bệnh cần thông báo đầy đủ tiền sử dị ứng và các lần bị ve cắn cho bác sĩ trước khi điều trị. [2], [3]

Dùng cho ai

Cetuximab được sử dụng trong một số trường hợp ung thư đại trực tràng đã lan đến các cơ quan khác. Với nhóm bệnh này, ung thư thường cần có biểu hiện protein EGFR và gen KRAS dạng tự nhiên, tức chưa có đột biến KRAS, theo xét nghiệm được chấp thuận. Cetuximab không được chỉ định cho ung thư đại trực tràng có đột biến nhóm gen RAS hoặc khi chưa biết kết quả xét nghiệm đột biến RAS. [1], [3]

Trong ung thư đại trực tràng di căn, cetuximab có thể được phối hợp với hóa trị FOLFIRI trong điều trị ban đầu. Thuốc cũng có thể phối hợp với irinotecan ở người bệnh đã điều trị bằng hóa trị có irinotecan nhưng bệnh không đáp ứng hoặc không còn đáp ứng. Trong một số trường hợp, cetuximab được dùng đơn độc khi bệnh không đáp ứng với oxaliplatin và irinotecan, hoặc khi người bệnh không thể dùng irinotecan. [1], [3]

Ở người lớn bị ung thư đại trực tràng di căn có đột biến BRAF V600E, cetuximab có thể được dùng cùng encorafenib sau khi người bệnh đã được điều trị trước đó. Tình trạng đột biến BRAF V600E cần được xác định bằng xét nghiệm phù hợp. [1], [3]

Cetuximab cũng được dùng cho ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu cổ trong một số tình huống. Với bệnh tiến triển tại chỗ hoặc tại vùng, thuốc có thể phối hợp với xạ trị. Với bệnh tái phát tại vùng hoặc đã di căn, thuốc có thể phối hợp với hóa trị chứa platinum và fluorouracil. Với bệnh tái phát hoặc di căn đã tiến triển sau hóa trị chứa platinum, cetuximab có thể được dùng đơn độc. [1], [3]

Nghiên cứu BONNER là thử nghiệm then chốt đánh giá cetuximab phối hợp với xạ trị ở người bệnh ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu cổ tiến triển tại chỗ hoặc tại vùng. Đây là nghiên cứu ngẫu nhiên, đa trung tâm, có nhóm đối chứng, bao gồm người bệnh ở giai đoạn III hoặc IV chưa điều trị trước đó. [3]

Không phải mọi người bệnh ung thư đại trực tràng hoặc ung thư vùng đầu cổ đều phù hợp với cetuximab. Bác sĩ có thể xem xét kết quả xét nghiệm EGFR, KRAS, RAS hoặc BRAF tùy tình huống, đồng thời đánh giá vị trí ung thư, mức độ lan rộng, các phương pháp đã điều trị và sức khỏe tổng thể. [1], [2], [3]

Hiệu quả theo nghiên cứu

Hiệu quả của cetuximab phụ thuộc vào loại ung thư, đặc điểm sinh học của khối u và phương pháp phối hợp. Thuốc không phải là lựa chọn phù hợp cho mọi trường hợp, đặc biệt khi ung thư đại trực tràng có đột biến RAS hoặc chưa có kết quả xét nghiệm RAS. [3]

Trong thử nghiệm BONNER, 424 người bệnh ung thư biểu mô tế bào vảy vùng đầu cổ tiến triển tại chỗ hoặc tại vùng được phân bổ để nhận cetuximab phối hợp với xạ trị hoặc chỉ xạ trị. Kết quả cho thấy thời gian kiểm soát bệnh tại vùng nguyên phát và vùng lân cận có trung vị là 24,4 tháng ở nhóm phối hợp, so với 14,9 tháng ở nhóm chỉ xạ trị. [3]

Trong cùng nghiên cứu, thời gian sống còn toàn bộ có trung vị là 49,0 tháng ở nhóm cetuximab phối hợp với xạ trị, so với 29,3 tháng ở nhóm chỉ xạ trị. Kết quả này cho thấy việc bổ sung cetuximab có thể đem lại lợi ích cho một số người bệnh phù hợp, nhưng mức độ lợi ích thực tế còn phụ thuộc vào tình trạng bệnh và sức khỏe của từng người. [3]

Các kết quả từ nghiên cứu lâm sàng không thể dự đoán chính xác diễn biến của từng cá nhân. Bác sĩ sẽ trao đổi về mục tiêu điều trị, khả năng kiểm soát bệnh, các lựa chọn khác và những nguy cơ có thể gặp trước khi bắt đầu thuốc.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Các tác dụng phụ thường gặp khi dùng cetuximab một mình hoặc phối hợp với xạ trị, hóa trị gồm phản ứng trên da, phát ban, ngứa, thay đổi ở móng, đau đầu, tiêu chảy và nhiễm trùng. [3]

Người bệnh cũng có thể gặp da khô hoặc nứt, đau hay sưng quanh móng, đỏ hoặc chảy nước mắt, viêm mi mắt, đau hoặc rát mắt, nhạy cảm với ánh sáng, rụng tóc, mọc lông nhiều hơn, môi nứt, khô miệng, loét môi hoặc miệng, đau họng, buồn nôn, nôn, thay đổi vị giác, chán ăn, sụt cân, táo bón, ợ nóng, đau khớp hoặc đau xương. Đau, đỏ hoặc sưng tại vị trí truyền cũng có thể xảy ra. [2]

Phát ban giống mụn trứng cá và các vấn đề về da là biểu hiện thường được chú ý khi dùng cetuximab. Người bệnh không nên tự ý nặn, chọc hoặc bôi thêm thuốc lên vùng da tổn thương nếu chưa hỏi nhân viên y tế. Cần báo cho bác sĩ nếu da bị đỏ nhiều, sưng, đau, phồng rộp, bong tróc hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng. [2], [3]

Cần báo bác sĩ ngay trong khi truyền hoặc sau truyền nếu đột ngột khó thở, thở khò khè, thở rít, khàn tiếng, sưng mắt, mặt, miệng, môi hoặc họng, nổi mề đay, chóng mặt, ngất, buồn nôn, sốt, rét run, đau hoặc tức ngực. Đây có thể là dấu hiệu phản ứng truyền thuốc nghiêm trọng. Phản ứng có thể xuất hiện trong lúc truyền hoặc vài giờ sau khi truyền. [2], [3]

Cần tìm trợ giúp y tế ngay nếu xuất hiện mất thị lực, ho mới xuất hiện hoặc nặng lên, khó thở, đau ngực, phồng rộp hoặc bong tróc da lan rộng. Những biểu hiện này có thể liên quan đến độc tính ở mắt, da hoặc phổi và cần được đánh giá sớm. [2], [3]

Ở người bệnh ung thư vùng đầu cổ dùng cetuximab cùng xạ trị, hoặc dùng sản phẩm chứa cetuximab cùng hóa trị chứa platinum và fluorouracil, đã ghi nhận tình trạng ngừng tim phổi hoặc đột tử. Nguy cơ có thể đáng lưu ý hơn nếu người bệnh có bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn nhịp tim, bệnh tim khác hoặc nồng độ magnesium, potassium hay calcium trong máu thấp. [2], [3]

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

Cetuximab được truyền tĩnh mạch tại phòng khám, bệnh viện hoặc trung tâm truyền thuốc. Nhân viên y tế sẽ theo dõi người bệnh trong khi truyền và ít nhất một khoảng thời gian sau mỗi lần truyền. Cơ sở điều trị cần có phương tiện xử trí phản ứng dị ứng nghiêm trọng khi cần. [2], [3]

Trước mỗi lần truyền, người bệnh nên thông báo về các triệu chứng mới xuất hiện, đặc biệt là khó thở, đau ngực, ho, sốt, phát ban, tiêu chảy, đau mắt, thay đổi thị lực hoặc tổn thương da. Bác sĩ có thể làm chậm hoặc tạm dừng truyền, điều trị triệu chứng, trì hoãn hoặc ngừng thuốc tùy mức độ phản ứng. [2]

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm trước khi bắt đầu điều trị để xác định ung thư có những đặc điểm phù hợp với cetuximab hay không. Trong quá trình điều trị và sau điều trị, người bệnh cần đi xét nghiệm theo lịch để đánh giá đáp ứng của cơ thể và theo dõi các bất thường về điện giải. [2]

Nhãn thuốc khuyến cáo theo dõi magnesium, potassium và calcium trong thời gian điều trị và ít nhất tám tuần sau khi hoàn tất điều trị. Nếu các chất này giảm, bác sĩ có thể chỉ định bổ sung hoặc xử trí phù hợp. Người bệnh không nên tự mua thuốc bổ sung điện giải nếu chưa được hướng dẫn. [3]

Da cần được theo dõi thường xuyên. Nên hạn chế tiếp xúc không cần thiết hoặc kéo dài với ánh nắng, đồng thời sử dụng quần áo bảo hộ, mũ, kính râm và kem chống nắng trong thời gian điều trị và ít nhất hai tháng sau điều trị. [2]

Tương tác và lưu ý khi dùng

Trước khi điều trị, cần cho bác sĩ và dược sĩ biết tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, khoáng chất, thực phẩm bổ sung và sản phẩm thảo dược đang dùng hoặc dự định dùng. Nên giữ một danh sách cập nhật và mang theo trong mỗi lần khám hoặc khi nhập viện. [2]

Nếu từng dị ứng với cetuximab, thuốc khác, thịt đỏ, galactose hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc, cần báo trước cho bác sĩ. Người từng bị ve cắn cũng cần thông báo, vì đây có thể là yếu tố liên quan đến phản ứng truyền nghiêm trọng. [2], [3]

Về ăn uống, người bệnh có thể duy trì chế độ ăn thông thường trừ khi bác sĩ có hướng dẫn khác. Nếu bị buồn nôn, tiêu chảy, loét miệng hoặc chán ăn, nên trao đổi với nhân viên y tế để được hướng dẫn chăm sóc và dinh dưỡng phù hợp. [2]

Cetuximab có thể gây hại cho thai nhi. Người có khả năng mang thai cần trao đổi với bác sĩ về biện pháp tránh thai phù hợp trong thời gian điều trị và ít nhất hai tháng sau liều cuối. Bác sĩ có thể yêu cầu thử thai trước khi bắt đầu điều trị. Nếu phát hiện mang thai trong thời gian dùng thuốc, cần báo ngay cho bác sĩ. [2], [3]

Chưa nên cho con bú trong thời gian điều trị và ít nhất hai tháng sau liều cuối, trừ khi bác sĩ có hướng dẫn khác. Cetuximab cũng có thể làm giảm khả năng sinh sản ở phụ nữ, vì vậy nên trao đổi sớm với bác sĩ nếu còn dự định mang thai. [2]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

1. Tôi có cần xét nghiệm EGFR, KRAS, RAS hoặc BRAF trước khi dùng cetuximab không?

2. Với tình trạng bệnh hiện tại, mục tiêu điều trị của tôi là kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng hay hỗ trợ một phương pháp khác?

3. Cetuximab sẽ được dùng một mình hay phối hợp với hóa trị, xạ trị hoặc thuốc khác?

4. Tôi có những yếu tố nào làm tăng nguy cơ phản ứng khi truyền, chẳng hạn tiền sử dị ứng, bệnh tim hoặc từng bị ve cắn không?

5. Những dấu hiệu nào ở da, mắt, phổi hoặc tim mà tôi cần báo ngay cho bệnh viện?

6. Tôi cần làm những xét nghiệm nào trong và sau quá trình điều trị để theo dõi điện giải và đáp ứng của cơ thể?

7. Tôi cần tránh hoặc lưu ý điều gì về ánh nắng, mang thai, cho con bú và các thuốc, vitamin hoặc sản phẩm thảo dược đang dùng?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Cetuximab
2. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Cetuximab
3. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Erbitux (Cetuximab) Solution [Imclone Llc]