Rituximab (MabThera, Rituxan)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Rituximab là thuốc nhắm trúng đích dạng kháng thể đơn dòng, gắn vào protein CD20 nằm trên bề mặt tế bào lympho B. Biệt dược gốc là MabThera (tên tại Hoa Kỳ là Rituxan) của hãng Roche. Thuốc được truyền tĩnh mạch tại cơ sở y tế; ngoài ra còn có dạng tiêm dưới da phối hợp với men hyaluronidase. [1] [2]

Nhiều loại u lympho và bệnh bạch cầu xuất phát từ tế bào lympho B, và các tế bào này thường mang protein CD20 trên bề mặt. Khi rituximab gắn vào CD20, thuốc "đánh dấu" tế bào để hệ miễn dịch nhận ra và tiêu diệt. [2] Tế bào B lành cũng mang CD20 nên cũng bị giảm trong thời gian điều trị, rồi dần hồi phục sau khi ngừng thuốc. Đây là lý do người dùng rituximab dễ bị nhiễm trùng hơn và có thể bị kích hoạt lại viêm gan B.

Hiện có nhiều thuốc sinh học tương tự (biosimilar) của rituximab như Riabni, Ruxience và Truxima. Các thuốc này rất giống rituximab gốc và hoạt động theo cùng cách trong cơ thể. [1] [3]

Dùng cho ai

Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), rituximab được dùng đơn trị hoặc phối hợp với thuốc khác để điều trị: [1]

• U lympho không Hodgkin tế bào B có CD20 dương tính ở người lớn: • dùng đơn trị cho u lympho thể nang hoặc u lympho độ ác tính thấp đã tái phát hoặc không đáp ứng điều trị; • dùng cùng hoá trị bước đầu cho bệnh chưa điều trị; • dùng đơn trị làm điều trị duy trì ở người đã đáp ứng hoàn toàn hoặc một phần với rituximab và hoá trị; • dùng đơn trị cho u lympho độ ác tính thấp chưa tiến triển sau hoá trị bước đầu với cyclophosphamide, vincristine và prednisone; • dùng cùng hoá trị có anthracycline (như phác đồ có cyclophosphamide, doxorubicin, vincristine, prednisone) cho u lympho tế bào B lớn lan toả chưa điều trị.

• U lympho tế bào B lớn lan toả hoặc u lympho Burkitt ở trẻ em từ 6 tháng tuổi, giai đoạn tiến triển, chưa điều trị: dùng cùng hoá trị.

• Bệnh bạch cầu cấp tế bào B giai đoạn tiến triển có CD20 dương tính ở trẻ em: dùng cùng hoá trị.

• Bệnh bạch cầu mạn dòng lympho (CLL) có CD20 dương tính ở người lớn: dùng cùng fludarabine và cyclophosphamide.

Rituximab cũng được dùng cho một số bệnh không phải ung thư (bệnh tự miễn), nhưng bài này chỉ đề cập vai trò trong điều trị ung thư. Trước khi dùng, mẫu sinh thiết cần được xét nghiệm để xác nhận tế bào có CD20.

Hiệu quả theo nghiên cứu

Rituximab là một trong những thuốc nhắm trúng đích đầu tiên trong ung thư máu và đã làm thay đổi cách điều trị u lympho tế bào B. Việc thêm rituximab vào hoá trị bước đầu đã trở thành chuẩn mực cho nhiều thể u lympho, và điều trị duy trì bằng rituximab được dùng ở u lympho thể nang sau khi đáp ứng với hoá trị. [1]

Nhãn thuốc dạng tiêm dưới da mô tả thử nghiệm SABRINA ở 410 người bệnh u lympho thể nang chưa điều trị, so sánh rituximab truyền tĩnh mạch với rituximab tiêm dưới da khi phối hợp hoá trị rồi điều trị duy trì. [2] Mục tiêu của thử nghiệm này là cho thấy dạng tiêm dưới da đạt nồng độ thuốc và hiệu quả tương đương, giúp rút ngắn thời gian ngồi truyền.

Mức lợi ích cụ thể phụ thuộc vào thể bệnh, giai đoạn, các chỉ số nguy cơ và thuốc phối hợp. Bác sĩ huyết học sẽ giải thích mục tiêu điều trị (chữa khỏi hay kiểm soát lâu dài) trong trường hợp của bạn.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Phản ứng khi truyền là tác dụng phụ quan trọng nhất. Phản ứng nặng có thể xảy ra trong lúc truyền hoặc trong vòng 24 giờ sau đó, thường gặp nhất ở lần truyền đầu tiên, và có thể gây tử vong. Vì vậy người bệnh được dùng thuốc dự phòng dị ứng trước mỗi lần truyền và được theo dõi chặt tại cơ sở y tế. [3] Hãy báo ngay nếu thấy nổi mề đay, phát ban, ngứa, sưng môi lưỡi họng, khó thở hoặc khó nuốt, thở khò khè, chóng mặt, ngất, đau đầu, tim đập mạnh hoặc không đều, da tái hoặc tím, đau ngực, yếu người hoặc vã mồ hôi. [3]

Theo nhãn thuốc, các tác dụng phụ gặp ở từ 20% người bệnh trở lên gồm nhiễm trùng, giảm bạch cầu trung tính, buồn nôn, táo bón, ho, mệt mỏi, rụng tóc, thiếu máu, giảm tiểu cầu và sốt, tuỳ theo thể bệnh và phác đồ phối hợp. [2]

Nhãn thuốc có cảnh báo đóng khung (mức cảnh báo cao nhất) về ba nguy cơ: [3] [2]

• Phản ứng nặng ở da và niêm mạc, có trường hợp tử vong: báo ngay khi có vết loét đau ở da, môi, miệng, phồng rộp, phát ban hoặc bong da.

• Kích hoạt lại viêm gan B, có thể gây viêm gan tối cấp, suy gan và tử vong: báo ngay khi mệt lả, vàng da vàng mắt, chán ăn, buồn nôn, đau bụng hoặc nước tiểu sẫm màu, kể cả nhiều tháng sau khi đã ngừng thuốc.

• Bệnh não chất trắng đa ổ tiến triển, một bệnh nhiễm virus hiếm gặp ở não thường gây tử vong hoặc tàn tật nặng: báo ngay khi có thay đổi suy nghĩ, lú lẫn, khó nói, khó đi lại, mất thăng bằng hoặc thay đổi thị lực.

Ngoài ra, nhãn thuốc còn lưu ý hội chứng ly giải khối u (khi nhiều tế bào ung thư bị phá huỷ cùng lúc gây rối loạn chất điện giải và suy thận), nhiễm trùng, rối loạn nhịp tim, độc tính trên thận và tắc hoặc thủng ruột. [2] Đau bụng dữ dội, nôn liên tục cần được khám ngay.

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

Trước khi bắt đầu, bác sĩ sẽ cho xét nghiệm máu để tìm dấu hiệu nhiễm virus viêm gan B cũ hoặc đang tiềm ẩn. Nếu cần, người bệnh được dùng thuốc kháng virus trước và trong khi điều trị, và được theo dõi viêm gan B trong và nhiều tháng sau khi kết thúc rituximab. [3]

Với người có nhiều tế bào ung thư trong máu hoặc khối u lớn, bác sĩ thường cho truyền dịch nhiều và dùng thuốc hạ axit uric để phòng hội chứng ly giải khối u, đồng thời theo dõi chức năng thận. [2] Công thức máu được kiểm tra định kỳ. Người có bệnh tim hoặc bệnh phổi cần báo trước để được theo dõi sát hơn khi truyền. [3]

Tương tác và lưu ý khi dùng

Không nên tiêm vắc xin sống trước hoặc trong khi điều trị bằng rituximab. [2] Hãy hỏi bác sĩ về lịch tiêm các loại vắc xin khác, vì sau khi dùng rituximab, cơ thể có thể đáp ứng kém với vắc xin trong một thời gian.

Dùng rituximab cùng cisplatin có thể làm tăng nguy cơ tổn thương thận. [2] Hãy báo bác sĩ về mọi thuốc, thực phẩm chức năng và thảo dược bạn đang dùng, đặc biệt là thuốc huyết áp vì bác sĩ có thể dặn tạm ngưng trước buổi truyền.

Rituximab có thể gây hại cho thai nhi. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần dùng biện pháp tránh thai hiệu quả trong thời gian điều trị và một khoảng thời gian sau đó theo hướng dẫn của bác sĩ. [2]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Khối u của tôi có CD20 dương tính không, và rituximab được phối hợp với thuốc nào?

• Tôi đã được xét nghiệm viêm gan B chưa, và có cần uống thuốc kháng virus không?

• Tôi có thể chuyển sang dạng tiêm dưới da để rút ngắn thời gian truyền không?

• Tôi có cần điều trị duy trì bằng rituximab sau hoá trị không, và trong bao lâu?

• Tôi nên tiêm những vắc xin nào, và vào thời điểm nào?

• Thuốc gốc và thuốc sinh học tương tự khác nhau thế nào về chi phí và bảo hiểm y tế chi trả?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Rituximab
2. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Rituxan Hycela (Rituximab And Hyaluronidase) Injection, Solution [Genentech, Inc.]
3. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Rituximab