Cyclophosphamide (Endoxan)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Cyclophosphamide là thuốc hóa trị thuộc nhóm thuốc alkyl hóa. Biệt dược gốc của thuốc là Endoxan. Trên ungthu.info, thuốc được sử dụng theo đường truyền tĩnh mạch trong điều trị một số bệnh ung thư, thường có thể phối hợp với các thuốc chống ung thư khác theo phác đồ của bác sĩ.

Sau khi vào cơ thể, cyclophosphamide được chuyển hóa thành những chất có khả năng gắn vào vật chất di truyền của tế bào, được gọi là DNA. Quá trình này làm cản trở sự sao chép DNA, từ đó có thể khiến tế bào ung thư bị tổn thương và chết. [1] Vì tế bào ung thư thường phát triển và phân chia nhanh, thuốc có thể tác động lên các tế bào này. Tuy nhiên, một số tế bào khỏe mạnh cũng phân chia nhanh, chẳng hạn tế bào tạo máu trong tủy xương, tế bào niêm mạc miệng và đường tiêu hóa, hoặc tế bào nang tóc. Đây là lý do thuốc có thể gây ra các tác dụng phụ.

Cyclophosphamide có thể được dùng đơn độc trong một số tình huống, nhưng thường được sử dụng cùng hoặc tuần tự với những thuốc chống ung thư khác. [2] Việc lựa chọn thuốc phối hợp, thứ tự điều trị và thời điểm truyền phụ thuộc vào loại ung thư, mục tiêu điều trị, tình trạng sức khỏe và khả năng đáp ứng của từng người.

Thuốc được nhân viên y tế pha và truyền vào tĩnh mạch tại bệnh viện hoặc cơ sở điều trị. Người bệnh không tự sử dụng thuốc tại nhà. Lịch truyền và việc điều chỉnh điều trị sẽ do bác sĩ quyết định dựa trên bệnh lý và phản ứng của cơ thể. [3]

Dùng cho ai

Cyclophosphamide được sử dụng trong điều trị một số bệnh ung thư, có thể dùng đơn độc hoặc kết hợp với thuốc khác. Những bệnh được đề cập trong thông tin dành cho người bệnh gồm:

• Ung thư buồng trứng, trong đó có ung thư biểu mô tuyến của buồng trứng. [1] [2]

• Một số bệnh bạch cầu, gồm bệnh bạch cầu lympho mạn tính, bệnh bạch cầu tủy mạn tính, bệnh bạch cầu tủy cấp, bệnh bạch cầu đơn nhân cấp và bệnh bạch cầu lympho cấp. [1] [3] [2]

• U lympho, gồm u lympho Hodgkin và u lympho không Hodgkin. Các thể được đề cập gồm u lympho dạng lympho, u lympho thể tế bào hỗn hợp, u lympho mô bào và u lympho Burkitt. [1] [3] [2]

• Ung thư vú. [1] [3] [2]

Trong thông tin kê đơn, cyclophosphamide được chỉ định cho u lympho giai đoạn III hoặc IV theo hệ thống phân giai đoạn Ann Arbor. [1] [2] Điều này không có nghĩa mọi người bệnh ở các giai đoạn này đều phù hợp với thuốc. Bác sĩ còn cần xem xét loại mô bệnh học, các phương pháp đã điều trị, sức khỏe tổng thể và những thuốc sẽ dùng cùng.

Đối với bệnh bạch cầu, việc điều trị có thể phụ thuộc vào thể bệnh, tình trạng bệnh đang hoạt động hay lui bệnh, kết quả xét nghiệm máu và tủy xương. Đối với ung thư buồng trứng và ung thư vú, cyclophosphamide thường là một phần của phác đồ phối hợp, thay vì là lựa chọn duy nhất.

Trước khi truyền, người bệnh cần báo cho bác sĩ nếu từng dị ứng với cyclophosphamide hoặc các thuốc alkyl hóa khác. Cũng cần thông báo về tiền sử tắc nghẽn đường tiểu, bệnh tim, bệnh thận, bệnh gan, nồng độ natri trong máu thấp, nhiễm trùng, vết thương đang hở hoặc chậm lành. Tiền sử hóa trị hoặc xạ trị trước đó, đặc biệt tại vùng ngực hoặc bụng, cũng cần được trao đổi. [3]

Bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm trước điều trị để đánh giá tình trạng máu, chức năng các cơ quan và khả năng phù hợp với phác đồ. Người bệnh không nên tự suy luận rằng thuốc phù hợp chỉ dựa trên tên bệnh, vì chỉ định cụ thể cần được cá thể hóa.

Hiệu quả theo nghiên cứu

Cyclophosphamide đã được chấp thuận để điều trị nhiều bệnh ác tính, trong đó có ung thư buồng trứng, ung thư vú, một số bệnh bạch cầu và u lympho. [1] [2] Thuốc có thể làm chậm hoặc ngăn sự phát triển của tế bào ung thư bằng cách gây tổn thương DNA. [1] [3]

Hiệu quả thực tế không giống nhau ở tất cả người bệnh. Kết quả có thể phụ thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, đặc điểm tế bào ung thư, thuốc phối hợp, những điều trị đã dùng trước đó và sức khỏe chung. Có người bệnh đạt đáp ứng rõ rệt, có người bệnh chỉ kiểm soát bệnh trong một thời gian, trong khi một số trường hợp có thể không đáp ứng đủ với thuốc.

Thông tin hiện có không cung cấp một con số hiệu quả chung áp dụng cho mọi bệnh ung thư hoặc một thử nghiệm then chốt duy nhất cho tất cả chỉ định trên. Vì vậy, không nên dùng một tỷ lệ đáp ứng của bệnh khác để dự đoán kết quả cho bản thân. Bác sĩ sẽ đánh giá hiệu quả dựa trên khám lâm sàng, xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh hoặc các kiểm tra chuyên biệt phù hợp với từng bệnh.

Trong nhiều phác đồ, cyclophosphamide được phối hợp hoặc sử dụng tuần tự với thuốc chống ung thư khác. [2] Mục tiêu có thể là làm giảm khối lượng bệnh, kiểm soát bệnh hoặc hỗ trợ điều trị theo kế hoạch của nhóm ung bướu. Người bệnh nên hỏi bác sĩ mục tiêu cụ thể của phác đồ đang dùng và cách đánh giá đáp ứng.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Các tác dụng phụ thường gặp có thể gồm buồn nôn, nôn, tiêu chảy, chán ăn, khó chịu hoặc đau bụng, rụng tóc, loét miệng hoặc họng, thay đổi màu da và thay đổi màu sắc hoặc sự phát triển của móng. [3] [2] Mức độ tác dụng phụ không giống nhau giữa các người bệnh. Bác sĩ có thể kê thuốc hỗ trợ hoặc điều chỉnh kế hoạch điều trị nếu cần.

Cyclophosphamide có thể làm giảm tế bào máu, gồm bạch cầu, tiểu cầu và hồng cầu. Giảm bạch cầu trung tính làm giảm khả năng chống nhiễm trùng. Thuốc cũng có thể gây suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, nhiễm trùng nặng, nhiễm trùng huyết và trong một số trường hợp có thể đe dọa tính mạng. [2]

Cần báo ngay cho bác sĩ hoặc cơ sở điều trị nếu có:

• Sốt, đau họng, rét run hoặc dấu hiệu nhiễm trùng khác.

• Bầm tím bất thường, chảy máu bất thường, đi ngoài phân đen hoặc có biểu hiện thiếu máu rõ rệt.

• Tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu gấp, khó tiểu, nước tiểu màu hồng hoặc đỏ, hoặc có máu trong nước tiểu. Cyclophosphamide có thể gây tổn thương đường tiết niệu, viêm bàng quang xuất huyết và các vấn đề liên quan đến thận. [3] [2]

• Khó thở, ho mới xuất hiện hoặc nặng lên, đau ngực.

• Tim đập nhanh, không đều hoặc cảm giác hồi hộp bất thường; phù chân, phù mắt cá chân; tăng cân nhanh trong thời gian ngắn.

• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt lả, buồn nôn hoặc nôn nhiều, đau vùng bụng bên phải.

• Phát ban, nổi mề đay, ngứa, khó thở hoặc khó nuốt, vì đây có thể là dấu hiệu phản ứng quá mẫn.

• Vết thương lâu lành hoặc chậm lành.

Thuốc có thể liên quan đến độc tính trên tim, phổi và gan. Các biến cố này không nhất thiết xảy ra ở mọi người, nhưng cần được phát hiện sớm. [2] Cyclophosphamide cũng có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện ung thư thứ phát và có thể gây vô sinh ở nam hoặc nữ. [3] [2]

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

Người bệnh cần đi đủ các cuộc hẹn và xét nghiệm mà bác sĩ yêu cầu. Xét nghiệm công thức máu là một phần quan trọng trong theo dõi, vì thuốc có thể làm giảm bạch cầu, tiểu cầu và các tế bào máu khác. [2] Nếu kết quả bất thường hoặc người bệnh có nhiễm trùng, bác sĩ có thể trì hoãn, điều chỉnh hoặc tạm ngừng điều trị tùy tình huống.

Bác sĩ cũng có thể theo dõi dấu hiệu tổn thương đường tiết niệu, thận, tim, phổi và gan. Người có bệnh tim, từng xạ trị vùng tim hoặc đã dùng các thuốc có khả năng gây độc cho tim có thể cần được đánh giá cẩn thận hơn. Tương tự, người có bệnh phổi hoặc dùng thuốc có thể làm tăng độc tính trên phổi cần báo đầy đủ cho bác sĩ.

Trong thời gian điều trị, hãy ghi lại các triệu chứng mới xuất hiện, thời điểm bắt đầu, mức độ và những thuốc đã sử dụng để thông báo khi tái khám. Không tự ý dùng thuốc chống nôn, thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh, thuốc thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung mà chưa trao đổi với nhân viên y tế.

Uống đủ nước và đi tiểu thường xuyên trong thời gian điều trị có thể giúp giảm các tác dụng phụ trên đường tiết niệu, trừ khi bác sĩ yêu cầu hạn chế dịch vì một bệnh lý khác. [3] Nếu đang khó tiểu, tiểu máu hoặc có tiền sử tắc nghẽn đường tiểu, cần báo trước khi truyền.

Tương tác và lưu ý khi dùng

Hãy cung cấp cho bác sĩ và dược sĩ danh sách tất cả thuốc đang dùng, gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin, sản phẩm bổ sung và thuốc thảo dược. Cyclophosphamide có thể tương tác với nhiều thuốc, làm tăng độc tính trên máu, hệ miễn dịch, tim, phổi, thận hoặc gan. [3] [2]

Một số nhóm thuốc được ghi nhận có thể làm tăng nguy cơ độc tính khi dùng cùng cyclophosphamide gồm thuốc ức chế men chuyển, thuốc lợi tiểu nhóm thiazide, zidovudine, paclitaxel, natalizumab, một số thuốc điều trị HIV thuộc nhóm thuốc ức chế protease, các thuốc anthracycline, cytarabine, pentostatin, trastuzumab, amiodarone, amphotericin B, indomethacin, azathioprine và busulfan. Xạ trị vùng tim hoặc các thuốc kích thích tạo bạch cầu cũng có thể liên quan đến tăng một số độc tính trong những trường hợp nhất định. [2] Không tự ngừng thuốc đang dùng, nhưng cần hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu hoặc thay đổi bất kỳ thuốc nào.

Người có thể mang thai cần thông báo cho bác sĩ trước khi điều trị. Cyclophosphamide có thể gây hại cho thai nhi, ảnh hưởng chu kỳ kinh và khả năng sinh sản. Người bệnh hoặc bạn tình có khả năng mang thai cần sử dụng biện pháp tránh thai hiệu quả trong thời gian điều trị. Nếu người bệnh có thể mang thai, biện pháp tránh thai cần được duy trì trong một năm sau liều cuối. Nếu bạn tình có thể mang thai, cần tránh thai trong thời gian điều trị và bốn tháng sau liều cuối. [3]

Nếu người bệnh hoặc bạn tình mang thai trong thời gian điều trị, cần liên hệ với bác sĩ ngay. Không nên cho con bú trong thời gian điều trị và trong một tuần sau liều cuối. [3]

Cyclophosphamide có thể gây chóng mặt hoặc rối loạn thị giác. Không nên lái xe, vận hành máy móc cho đến khi biết thuốc ảnh hưởng thế nào đến khả năng tỉnh táo và nhìn của mình. Nếu sắp phẫu thuật, kể cả phẫu thuật nha khoa, cần báo cho bác sĩ hoặc nha sĩ biết đang điều trị bằng cyclophosphamide. [3]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi đang dùng cyclophosphamide với mục tiêu điều trị nào, và bác sĩ sẽ đánh giá hiệu quả bằng những xét nghiệm nào?

• Loại ung thư và tình trạng bệnh của tôi có phù hợp với phác đồ này không?

• Tôi cần làm những xét nghiệm nào trước và trong quá trình truyền thuốc?

• Những dấu hiệu nào cần gọi ngay cho bác sĩ, và tôi nên liên hệ với ai ngoài giờ khám?

• Tôi đang dùng các thuốc, vitamin hoặc sản phẩm thảo dược này, chúng có thể tương tác với cyclophosphamide không?

• Cyclophosphamide có thể ảnh hưởng thế nào đến khả năng sinh sản, việc mang thai hoặc cho con bú của tôi?

• Tôi có cần áp dụng biện pháp tránh thai, hạn chế lái xe hoặc thay đổi sinh hoạt nào trong thời gian điều trị không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Cyclophosphamide
2. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Cyclophosphamide Capsule [Opko Pharmaceuticals, Llc]
3. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Cyclophosphamide