Ghép tế bào gốc tạo máu (ghép tủy)

Ghép tế bào gốc tạo máu là gì

Tế bào gốc tạo máu là những tế bào "mẹ" nằm chủ yếu trong tủy xương. Chúng lớn lên thành các loại tế bào máu: bạch cầu giúp chống nhiễm trùng, hồng cầu mang oxy và tiểu cầu giúp cầm máu. [1]

Ghép tế bào gốc là thủ thuật khôi phục lại tế bào gốc tạo máu ở người đã bị phá huỷ nguồn tế bào này do hóa trị hoặc xạ trị liều cao. [1] Có thể hình dung như thế này: để diệt ung thư triệt để, bác sĩ phải "đốt cả cánh đồng" bằng thuốc liều rất cao; ghép tế bào gốc là gieo lại hạt giống để cánh đồng mọc lại.

Người Việt quen gọi là "ghép tủy" vì trước đây tế bào gốc thường được lấy từ tủy xương. Ngày nay tế bào gốc có thể lấy từ tủy xương, từ máu ngoại vi (sau khi tiêm thuốc giúp tế bào gốc ra máu rồi lọc bằng máy) hoặc từ máu dây rốn trẻ sơ sinh. [2]

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Ghép tế bào gốc thường được dùng cho các ung thư ảnh hưởng tới tế bào máu như bệnh bạch cầu, u lympho, đa u tủy xương và hội chứng rối loạn sinh tủy. Đôi khi cũng dùng cho một số u đặc như u nguyên bào thần kinh, sarcoma Ewing, u tế bào mầm. [1]

Phần lớn trường hợp, bản thân việc ghép không trực tiếp diệt ung thư mà giúp cơ thể tạo máu lại sau đợt điều trị liều rất cao. Riêng với bệnh bạch cầu, khi dùng tế bào của người hiến, các bạch cầu từ người hiến có thể tấn công tế bào ung thư còn sót, gọi là hiệu ứng mảnh ghép chống bệnh bạch cầu. [1]

Các loại ghép

• Ghép tự thân: dùng tế bào gốc của chính người bệnh, thu trước rồi trữ lại. Ưu điểm là tế bào luôn tương thích, nhưng có một nguy cơ nhỏ là tế bào ung thư lẫn vào mảnh ghép. [1]
• Ghép đồng loài (ghép dị gen): dùng tế bào gốc của người khác, có thể là người thân hoặc người không cùng huyết thống nhưng đủ phù hợp. Thường người phù hợp nhất là anh chị em ruột. [1]
• Ghép giảm cường độ ("ghép mini"): một dạng ghép đồng loài dùng liều điều trị thấp hơn. [1]

Quá trình ghép diễn ra thế nào

Toàn bộ quá trình có thể kéo dài vài tháng. [1]

• Điều kiện hóa: hóa trị liều cao, có thể kèm xạ trị, trong khoảng một đến hai tuần, sau đó nghỉ vài ngày. [1]
• Ngày ghép ("ngày 0"): tế bào gốc được truyền qua đường tĩnh mạch, giống như truyền máu, mất khoảng 1 đến 5 giờ. [1]
• Hồi phục: bác sĩ theo dõi công thức máu thường xuyên; khi tế bào gốc mới bắt đầu tạo máu, các chỉ số tăng dần. Hệ miễn dịch cần lâu hơn để hồi phục hoàn toàn: vài tháng với ghép tự thân, và khoảng 1 đến 2 năm với ghép đồng loài. [1]

Ghép đồng loài cần thực hiện ở các trung tâm ghép chuyên sâu. [1] Tại Việt Nam, kỹ thuật này được thực hiện ở một số bệnh viện huyết học và ung bướu lớn.

Tác dụng phụ và biến chứng

Điều trị liều cao trước ghép có thể gây chảy máu, tăng nguy cơ nhiễm trùng và mệt mỏi nhiều. [1] Tác dụng phụ ngắn hạn gồm buồn nôn, nôn, chán ăn, loét miệng, rụng tóc, phản ứng da. Về lâu dài có thể gặp vô sinh, đục thuỷ tinh thể, ung thư thứ phát, tổn thương gan, thận, phổi, tim, yếu xương và cơ. [1]

Với ghép đồng loài, biến chứng đáng lo là bệnh mảnh ghép chống chủ: bạch cầu của người hiến coi cơ thể người nhận là "lạ" và tấn công da, gan, ruột và nhiều cơ quan khác. Bệnh có thể cấp tính (trong 3 tháng đầu) hoặc mạn tính (sau 3 tháng), và được điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch. Người hiến càng phù hợp thì nguy cơ càng thấp. [1]

Người hiến tế bào gốc cũng được chăm sóc riêng: lấy tủy xương từ xương chậu được làm dưới gây mê toàn thân, còn lấy tế bào gốc từ máu ngoại vi thì cần tiêm thuốc vài ngày trước. [2] Với người nhận, nguy cơ nhiễm trùng còn cao trong nhiều tháng, nên cần báo ngay cho đội điều trị khi sốt. [1]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi phù hợp với ghép tự thân hay ghép đồng loài, và vì sao?
• Ghép có mục tiêu chữa khỏi hay kéo dài thời gian lui bệnh cho tôi?
• Anh chị em của tôi có cần xét nghiệm để xem có phù hợp để hiến không?
• Tôi cần nằm viện bao lâu và phải phòng nhiễm trùng thế nào sau khi về nhà?
• Những dấu hiệu nào của bệnh mảnh ghép chống chủ tôi cần theo dõi?

Nguồn tham khảo

1. National Cancer Institute, Stem Cell Transplants in Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/stem-cell-transplant
2. MedlinePlus, Bone marrow transplant: https://medlineplus.gov/ency/article/003009.htm