Bệnh ổn định và bệnh tiến triển (RECIST)

Tiêu chí đánh giá đáp ứng khối u đặc (RECIST) là gì

Tiêu chí đánh giá đáp ứng khối u đặc (Response Evaluation Criteria In Solid Tumors, viết tắt RECIST) là cách chuẩn để đo xem người bệnh ung thư đáp ứng với điều trị tốt tới đâu. Cách đánh giá dựa trên việc khối u nhỏ lại, đứng yên hay to lên [1].

Để dùng được tiêu chí này, người bệnh phải có ít nhất một khối u đo được trên phim X quang, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc cộng hưởng từ (MRI) [1]. Ở lần chụp đầu, bác sĩ chọn một số khối u đích, đo đường kính và cộng lại. Các lần sau so sánh với tổng này.

Theo phiên bản 1.1 của tiêu chí, có bốn mức [1] [2]:

• Đáp ứng hoàn toàn: tất cả khối u đích biến mất.
• Đáp ứng một phần: tổng đường kính khối u đích giảm ít nhất 30% so với lúc bắt đầu.
• Bệnh tiến triển: tổng đường kính tăng ít nhất 20% so với lần đo nhỏ nhất (và tăng thêm ít nhất 5 mm), hoặc xuất hiện một hay nhiều ổ mới.
• Bệnh ổn định: không nhỏ đủ để gọi là đáp ứng một phần, cũng không lớn đủ để gọi là tiến triển.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Kết quả đánh giá giúp bác sĩ quyết định tiếp tục thuốc đang dùng hay đổi sang hướng khác. Trong thử nghiệm lâm sàng, tiêu chí chung giúp các nghiên cứu ở nhiều nơi so sánh được với nhau.

Bệnh ổn định là kết quả tốt, không phải thất bại. Bệnh ổn định là ung thư không giảm, cũng không tăng về mức độ lan rộng hay độ nặng [3]. Với ung thư giai đoạn muộn, giữ khối u đứng yên lâu dài thường có nghĩa là thuốc đang kiểm soát bệnh. Nhiều người sống ổn định nhiều năm với bệnh "đứng yên".

Bệnh tiến triển là ung thư đang lớn lên, lan rộng hoặc nặng hơn [4]. Đây thường là tín hiệu để bác sĩ xem xét đổi phương pháp điều trị.

Những điểm cần lưu ý khi đọc kết quả

Tiến triển được so với lần đo nhỏ nhất, không phải lúc bắt đầu [2]. Ví dụ, khối u đã nhỏ đi rất nhiều rồi to lại 20% so với lúc nhỏ nhất vẫn có thể được xếp là tiến triển, dù vẫn còn nhỏ hơn lúc đầu.

Thay đổi nhỏ chưa chắc có ý nghĩa. Các ngưỡng 30% và 20% là mốc quy ước. Sai số khi đo, khác máy chụp hay khác người đọc có thể làm con số dao động. Hạch bạch huyết thay đổi vài milimét đôi khi không phản ánh bệnh thật sự tiến triển [2].

Giả tiến triển với liệu pháp miễn dịch. Khi dùng thuốc miễn dịch, hệ miễn dịch tấn công khối u có thể gây viêm, làm khối u trông to hơn trên phim dù thực tế thuốc đang có tác dụng. Hiện tượng này gọi là giả tiến triển [5]. Rất khó phân biệt với tiến triển thật chỉ bằng phim chụp, và có nguy cơ ngưng thuốc quá sớm ở người đang đáp ứng [5]. Vì thế, nếu sức khỏe chung vẫn ổn, bác sĩ đôi khi cho tiếp tục thuốc và chụp lại sau một thời gian để xác nhận.

Không áp dụng cho mọi bệnh. Ung thư máu, u não và một số loại ung thư có tiêu chí riêng. Bác sĩ cũng luôn kết hợp phim chụp với triệu chứng, khám lâm sàng và xét nghiệm, chứ không chỉ dựa vào con số.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Lần chụp này, bệnh của tôi được xếp vào mức nào?
• Kết quả được so sánh với lần chụp nào?
• Nếu bệnh ổn định, tôi có tiếp tục thuốc hiện tại không?
• Tôi đang dùng thuốc miễn dịch, khối u to lên có thể là giả tiến triển không?
• Bao lâu tôi cần chụp đánh giá lại?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "RECIST": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/recist
2. EORTC, New response evaluation criteria in solid tumours: revised RECIST guideline (version 1.1): https://project.eortc.org/recist/wp-content/uploads/sites/4/2015/03/RECISTGuidelines.pdf
3. NCI Dictionary of Cancer Terms, "stable disease": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/stable-disease
4. NCI Dictionary of Cancer Terms, "progressive disease": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/progressive-disease
5. National Cancer Institute, Cancer Currents Blog: Can Immunotherapy Succeed in Glioblastoma?: https://www.cancer.gov/news-events/cancer-currents-blog/2018/immunotherapy-glioblastoma