Táo bón

Táo bón là gì

Táo bón là khi phân di chuyển chậm qua ruột già. Phân nằm trong ruột càng lâu thì càng bị hút bớt nước, trở nên khô và cứng hơn [1]. Người bị táo bón có thể không đi ngoài được, phải rặn nhiều, hoặc đi ít lần hơn bình thường của mình [1]. Mức "bình thường" khác nhau giữa từng người: hai ngày đi một lần có thể là bình thường với người này nhưng là táo bón với người khác [2].

Dấu hiệu thường gặp [1] [2]:

• Đi ngoài hai lần hoặc ít hơn trong một tuần
• Phân khô, cứng, vón cục như viên
• Đau hoặc khó khăn khi đi ngoài
• Bụng chướng, cứng, đau quặn, đầy hơi, ợ nhiều
• Buồn nôn, nôn
• Rỉ phân lỏng lượng ít, dễ nhầm với tiêu chảy

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Táo bón nghe có vẻ nhỏ nhặt nhưng có thể gây buồn nôn, trĩ, nứt hậu môn, bí tiểu, và làm người bệnh chán ăn, khó chịu kéo dài [2]. Táo bón lâu ngày có thể dẫn tới hai biến chứng nguy hiểm cần cấp cứu: tắc phân (phân khô cứng chặn kín ruột già hoặc trực tràng) và tắc ruột [1].

Người bệnh ung thư thường có nhiều yếu tố gây táo bón cùng lúc, và càng nhiều yếu tố thì nguy cơ càng cao [2]:

• Thuốc giảm đau nhóm opioid như morphin, một nguyên nhân rất thường gặp [1] [2]
• Thuốc chống nôn, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc lợi tiểu [1] [2]
• Hóa trị, nhất là vincristine và các thuốc cùng nhóm; thuốc điều hòa miễn dịch như thalidomide, lenalidomide [2]
• Bệnh ung thư: ung thư đại trực tràng, buồng trứng, u não, bệnh giai đoạn muộn, khối u chèn ép ruột hoặc dây thần kinh [1] [2]
• Lối sống khi điều trị: ít vận động, uống ít nước, ăn ít hoặc thay đổi chế độ ăn [1] [2]
• Thuốc cản quang dùng khi chụp chiếu [2]

Vì vậy, nếu bác sĩ dự đoán bệnh hoặc thuốc điều trị (ví dụ thuốc giảm đau opioid) sẽ gây táo bón, họ có thể kê thuốc phòng ngay từ đầu [1].

Phòng ngừa và xử trí

Thói quen hằng ngày [1] [2]:

• Uống đủ nước; đồ uống ấm, nước ép mận có thể giúp nhuận tràng
• Vận động mỗi ngày: đi bộ, đạp xe tại chỗ, yoga, hoặc tập nhẹ trên giường, ghế
• Ăn vào giờ cố định mỗi ngày
• Ghi lại số lần đi ngoài để trao đổi với đội điều trị
• Hỏi bác sĩ về chất xơ: chất xơ không tan (cám, gạo lứt, rau lá xanh, trái cây ăn cả vỏ) thường giúp ích, nhưng với một số người, đặc biệt khi uống ít nước hoặc có nguy cơ tắc ruột, thêm chất xơ lại làm táo bón nặng hơn

Thuốc nhuận tràng chỉ dùng loại bác sĩ khuyên, và hỏi trước khi tự mua kể cả thuốc không cần đơn, vì dùng lâu dài có thể gây lệ thuộc [1] [2]:

• Thuốc nhuận tràng thẩm thấu (hút nước vào ruột) như lactulose, macrogol
• Thuốc làm mềm phân như docusate
• Thuốc nhuận tràng kích thích (làm ruột co bóp) như bisacodyl, senna

Không tự dùng thuốc đặt hậu môn hay thụt tháo nếu bác sĩ chưa chỉ định. Ở người bệnh ung thư, nhất là khi bạch cầu hoặc tiểu cầu thấp, các biện pháp này có thể gây chảy máu, nhiễm trùng [1].

Gọi đội điều trị khi [1]:

• Đi ngoài ít hơn ba lần trong một tuần hoặc không đi ngoài lâu hơn mức bác sĩ dặn
• Đau bụng nhiều, chướng bụng, nôn
• Cảm giác nặng tức ở hậu môn, đi không hết, đau lưng dưới, tự nhiên rỉ phân lỏng

Đi cấp cứu nếu đau bụng dữ dội đột ngột không dứt, chảy máu hậu môn không cầm, hoặc không đi tiểu hay không ăn được từ một ngày trở lên [2].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Thuốc tôi đang dùng, nhất là thuốc giảm đau và chống nôn, có gây táo bón không?
• Tôi có nên uống thuốc nhuận tràng dự phòng không, loại nào và dùng thế nào?
• Bao nhiêu ngày không đi ngoài thì tôi phải báo?
• Tôi nên ăn thêm chất xơ hay không, và uống bao nhiêu nước mỗi ngày?
• Tôi có được dùng thuốc đặt hoặc thụt tháo khi táo bón nặng không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Constipation and Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/constipation
2. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Constipation: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/stool-or-urine-changes/constipation.html