Bortezomib (Velcade)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Bortezomib là thuốc điều trị ung thư máu dạng tiêm, biệt dược gốc là Velcade. Thuốc thuộc nhóm thuốc ức chế proteasome và là thuốc đầu tiên của nhóm này được đưa vào sử dụng. [1][2][3]

Proteasome là một "nhà máy tái chế" bên trong tế bào, có nhiệm vụ phân hủy các protein đã hỏng hoặc không còn cần thiết. Tế bào ung thư, đặc biệt là tế bào u tủy (tương bào ác tính), sản xuất rất nhiều protein và phụ thuộc nhiều vào proteasome để dọn dẹp. Khi proteasome bị chặn, protein thừa tích tụ trong tế bào ung thư, làm rối loạn hoạt động của tế bào và khiến tế bào chết. [2]

Bortezomib có thể được tiêm dưới da hoặc tiêm tĩnh mạch, do bác sĩ hoặc điều dưỡng thực hiện tại cơ sở y tế. [2] Thuốc hiện có nhiều phiên bản thuốc tương đương (thuốc generic).

Dùng cho ai

Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) và nhãn thuốc, bortezomib được phê duyệt cho người lớn mắc: [1][3]

• Đa u tủy xương (multiple myeloma): một loại ung thư của tương bào trong tủy xương. Bortezomib được dùng ở nhiều giai đoạn, kể cả điều trị bước đầu và khi bệnh tái phát.
• U lympho tế bào áo nang (mantle cell lymphoma): một loại u lympho phát triển nhanh. Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ, thuốc dùng cho người đã được ít nhất một điều trị khác. [1]

Bortezomib thường được phối hợp với các thuốc khác như dexamethasone, lenalidomide, thalidomide, cyclophosphamide, melphalan hoặc kháng thể đơn dòng daratumumab, tùy phác đồ và khả năng ghép tế bào gốc của người bệnh. Thuốc cũng đang được nghiên cứu ở các loại ung thư khác. [1]

Hiệu quả theo nghiên cứu

Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên quốc tế trên 682 người bệnh đa u tủy xương chưa điều trị, không đủ điều kiện ghép tế bào gốc (tuổi trung vị 71), người bệnh được dùng phác đồ melphalan và prednisone có hoặc không có thêm bortezomib. [3] Kết quả khi thêm bortezomib: [3]

• Thời gian đến khi bệnh tiến triển trung vị 20,7 tháng so với 15,0 tháng.
• Tỷ lệ đáp ứng (đáp ứng hoàn toàn và một phần) 69% so với 34%; tỷ lệ đáp ứng hoàn toàn 30% so với 4%.
• Trong phân tích cập nhật sau thời gian theo dõi trung vị khoảng 5 năm, thời gian sống toàn bộ trung vị là 56,4 tháng so với 43,1 tháng.

Lợi ích rõ đến mức nghiên cứu dừng tuyển thêm người sớm và người ở nhóm đối chứng được đề nghị dùng thêm bortezomib. [3] Ngày nay, các phác đồ có bortezomib vẫn là nền tảng trong điều trị đa u tủy xương, dù phác đồ cụ thể đã thay đổi theo thời gian.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Các tác dụng phụ thường gặp nhất gồm: buồn nôn, tiêu chảy, táo bón, nôn; giảm tiểu cầu, giảm bạch cầu, thiếu máu; bệnh lý thần kinh ngoại biên và đau dây thần kinh; mệt mỏi; phát ban; sốt; chán ăn. [3]

Các cảnh báo quan trọng: [3]

• Bệnh lý thần kinh ngoại biên: tê, đau, cảm giác nóng rát ở bàn tay, bàn chân, đôi khi yếu cơ. Tiêm dưới da ít gây tổn thương thần kinh hơn tiêm tĩnh mạch; trong một thử nghiệm, tổn thương thần kinh mức độ nặng gặp ở 6% nhóm tiêm dưới da so với 15% nhóm tiêm tĩnh mạch. Khi được điều chỉnh liều hoặc tạm ngừng thuốc, khoảng một nửa số người bệnh có triệu chứng thần kinh cải thiện hoặc hết.
• Hạ huyết áp, nhất là khi đứng dậy.
• Suy tim mới xuất hiện hoặc nặng lên.
• Biến chứng phổi cấp tính.
• Hội chứng bệnh não có hồi phục vùng sau (PRES): gây đau đầu, co giật, rối loạn thị giác.
• Hội chứng ly giải khối u ở người có khối lượng u lớn.
• Tổn thương gan, bệnh vi mạch huyết khối.
• Tái hoạt động virus herpes (bệnh zona): trong thử nghiệm, zona gặp nhiều hơn ở nhóm dùng bortezomib, vì vậy người bệnh thường được dùng thuốc kháng virus dự phòng. [3]

Hãy báo bác sĩ ngay hoặc đi cấp cứu nếu có: tê bì, đau rát tay chân nặng lên hoặc yếu tay chân; chóng mặt, choáng váng, ngất; khó thở, phù chân, ho; đau đầu dữ dội, lú lẫn, co giật, nhìn mờ; sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng; chảy máu hoặc bầm tím bất thường; nổi mụn nước đau thành dải trên da; tiêu chảy hoặc nôn nhiều gây mất nước; vàng da, nước tiểu sẫm màu. [2][3]

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

Bác sĩ sẽ cho xét nghiệm công thức máu định kỳ trong suốt quá trình điều trị để theo dõi tiểu cầu và bạch cầu, và kiểm tra men gan. [3] Người có bệnh tim hoặc yếu tố nguy cơ tim mạch cần được theo dõi chặt. [3]

Ở mỗi lần tái khám, hãy kể rõ các triệu chứng thần kinh như tê, đau, nóng rát hay khó cầm nắm đồ vật, vì bác sĩ thường dựa vào đó để điều chỉnh liều hoặc lịch tiêm. [2][3] Người bệnh có thể được kê thuốc chống nôn, thuốc chống tiêu chảy hoặc được bù dịch khi cần. [3]

Tương tác và lưu ý khi dùng

• Thuốc ảnh hưởng men gan CYP3A4: tránh dùng cùng thuốc kích thích mạnh CYP3A4 (như rifampicin, một số thuốc chống động kinh) vì làm giảm hiệu quả bortezomib; cần theo dõi khi dùng cùng thuốc ức chế mạnh CYP3A4. [3]
• Thảo dược: cỏ St. John có thể tương tác với bortezomib. [2]
• Dị ứng: báo bác sĩ nếu dị ứng với bortezomib, mannitol hoặc bo (boron). [2]
• Tiền sử bệnh: báo bác sĩ nếu có bệnh tim, từng nhiễm herpes (mụn rộp, zona), đái tháo đường, mỡ máu cao, huyết áp thấp hoặc cao, bệnh thần kinh ngoại biên, bệnh gan hoặc thận. [2]
• Chóng mặt khi đứng dậy: thuốc có thể gây chóng mặt, ngất khi đứng lên nhanh, nhất là khi mất nước hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp. Hãy ngồi dậy từ từ, để chân chạm sàn vài phút trước khi đứng. [2]
• Lái xe: thuốc có thể gây buồn ngủ; không lái xe hay vận hành máy cho đến khi biết thuốc ảnh hưởng đến mình thế nào. [2]
• Mang thai và cho con bú: phụ nữ cần tránh thai trong khi điều trị và 7 tháng sau liều cuối; nam giới có bạn đời có thể mang thai cần tránh thai trong khi điều trị và 4 tháng sau liều cuối. Không cho con bú trong khi điều trị và 2 tháng sau liều cuối. [2]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi sẽ dùng bortezomib cùng những thuốc nào, và phác đồ này kéo dài bao lâu?
• Tôi được tiêm dưới da hay tiêm tĩnh mạch, và vì sao?
• Tôi có cần uống thuốc kháng virus để phòng zona không?
• Tôi nên báo triệu chứng tê bì tay chân ở mức nào để được điều chỉnh kịp thời?
• Tôi có đủ điều kiện ghép tế bào gốc không, và bortezomib nằm ở đâu trong kế hoạch điều trị?
• Nếu bệnh tái phát, các lựa chọn tiếp theo là gì?
• Bảo hiểm y tế chi trả thuốc này thế nào, có thuốc tương đương giá thấp hơn không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Bortezomib
2. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Bortezomib
3. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Velcade (Bortezomib) Injection, Powder, Lyophilized, For Solution [Takeda Pharmaceuticals America, Inc.]