Huyết khối tĩnh mạch do ung thư

Huyết khối tĩnh mạch là gì

Huyết khối là cục máu đông hình thành bên trong lòng mạch máu, cản trở dòng máu chảy [2]. Khi cục máu đông nằm ở tĩnh mạch sâu, thường ở chân hoặc vùng chậu, gọi là huyết khối tĩnh mạch sâu [1]. Nếu toàn bộ hoặc một phần cục máu đông bong ra, trôi theo dòng máu và kẹt lại ở mạch máu phổi, gọi là thuyên tắc phổi. Hai tình trạng này gộp chung là thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch [2].

Có thể hình dung tĩnh mạch như một con kênh. Khi nước chảy chậm và đặc lại, bùn dễ đọng thành cục. Cục bùn chặn kênh tại chỗ đã phiền, nếu trôi đi và mắc lại ở một nhánh quan trọng như phổi thì càng nguy hiểm.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Ung thư làm tăng nguy cơ huyết khối rõ rệt. Khoảng 1 trên 10 người bệnh ung thư sẽ bị cục máu đông vào một lúc nào đó, và huyết khối là nguyên nhân tử vong đứng thứ hai ở người bệnh ung thư [3]. Một số nghiên cứu ước tính tỷ lệ này có thể lên tới 20% [2]. Nguy cơ cao nhất trong vài tháng đầu sau chẩn đoán [2].

Tin tốt là phần lớn trường hợp điều trị thành công nếu được chẩn đoán kịp thời, và việc điều trị huyết khối thường không làm gián đoạn điều trị ung thư [2]. Vì vậy nhận ra dấu hiệu sớm là điều quan trọng nhất.

Nguyên nhân máu dễ đông ở người bệnh ung thư [2] [3]:

• Bản thân khối u: tế bào ung thư tiết chất kích thích cơ thể tạo yếu tố đông máu, làm máu "dính" hơn.
• Loại ung thư: nguy cơ cao hơn với ung thư tụy, phổi, dạ dày, thận, não, bàng quang, tử cung, và khi bệnh đã lan đến hạch hoặc di căn.
• Điều trị: phẫu thuật, một số thuốc như cisplatin, tamoxifen, thalidomide, lenalidomide, bevacizumab; ống thông tĩnh mạch trung tâm hoặc buồng truyền đặt lâu ngày.
• Ít vận động: nằm nhiều sau mổ hoặc do mệt, đi xe, đi máy bay đường dài.
• Yếu tố khác: từng bị huyết khối, thừa cân, mất nước, hút thuốc, suy giãn tĩnh mạch, thuốc có hormone.

Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Dấu hiệu huyết khối tĩnh mạch sâu (thường một bên chân hoặc tay) [1] [2]:

• Sưng, đau, căng tức
• Nóng khi sờ, đỏ da (khó thấy ở da sẫm màu)

Dấu hiệu thuyên tắc phổi [2]:

• Khó thở đột ngột hoặc tăng dần
• Đau ngực hoặc lưng trên, đau tăng khi hít vào
• Ho ra máu, choáng váng

Khó thở, đau ngực là tình huống cấp cứu: gọi cấp cứu hoặc đến ngay khoa cấp cứu gần nhất. Nếu chỉ sưng đau chân tay, hãy liên hệ bác sĩ trong ngày [2].

Chẩn đoán. Siêu âm tĩnh mạch tay chân và xét nghiệm máu cho huyết khối tĩnh mạch sâu; chụp cắt lớp vi tính (CT) mạch phổi, siêu âm tim, điện tâm đồ khi nghi thuyên tắc phổi [2].

Điều trị [2]:

• Thuốc chống đông giúp cục máu đông không lớn thêm và không tạo cục mới, trong khi cơ thể từ từ tự tiêu cục cũ. Thuốc thường dùng ít nhất 3 đến 6 tháng, có khi lâu hơn.
• Các nhóm thuốc: thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (apixaban, rivaroxaban, edoxaban, dabigatran), heparin trọng lượng phân tử thấp tiêm dưới da (enoxaparin, dalteparin, tinzaparin), warfarin hoặc heparin truyền tĩnh mạch.
• Người đang dùng thuốc chống đông cần được theo dõi dấu hiệu chảy máu, nhất là khi tiểu cầu thấp do hóa trị.

Phòng ngừa [2] [3]:

• Đi lại càng sớm càng tốt sau mổ; khi phải nằm hoặc ngồi lâu, co duỗi bàn chân, ngón chân mỗi giờ
• Uống đủ nước, không hút thuốc
• Đeo tất áp lực hoặc dùng máy bơm áp lực chân khi được chỉ định
• Sau phẫu thuật lớn vùng bụng hoặc chậu, bác sĩ có thể cho tiêm thuốc chống đông dự phòng thêm một thời gian
• Hỏi bác sĩ trước chuyến đi xa

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Loại ung thư và phác đồ của tôi có làm tăng nguy cơ huyết khối nhiều không?
• Tôi có cần dùng thuốc chống đông dự phòng không?
• Nếu phải dùng thuốc chống đông, tôi dùng bao lâu và cần theo dõi gì?
• Tôi có thể dùng thuốc giảm đau nào an toàn khi đang dùng thuốc chống đông?
• Khi đi máy bay hoặc xe đường dài, tôi cần làm gì để phòng huyết khối?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: deep vein thrombosis: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/deep-vein-thrombosis
2. Cancer Research UK: Cancer and the risk of blood clots: https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/coping/physically/cancer-and-the-risk-of-blood-clots
3. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Blood Clots: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/low-blood-counts/blood-clots.html