Siêu âm

Siêu âm là gì

Siêu âm là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh dùng sóng âm tần số cao, tai người không nghe được. Đầu dò phát sóng âm vào cơ thể; sóng dội lại khi gặp các cơ quan, mô, rồi máy tính chuyển tiếng vang đó thành hình ảnh hiện ngay trên màn hình. [1] [2] Nguyên lý tương tự cách con dơi định hướng bằng tiếng vang.

Siêu âm không dùng tia X hay bức xạ ion hóa, nên rất an toàn và có thể làm lại nhiều lần. [1] [2]

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Siêu âm làm nhanh, an toàn và thường rẻ hơn nhiều so với các xét nghiệm hình ảnh khác, nên hay được dùng khi cần xem một khối bất thường. [2] Siêu âm giúp: [2]

• Phân biệt nang chứa dịch với khối đặc: nang dịch thường hiện màu đen trên màn hình, còn khối đặc cho hình sáng hơn.
• Dẫn đường cho kim sinh thiết: bác sĩ nhìn thấy đầu kim trên màn hình để đưa đúng vào khối cần lấy mẫu, gọi là sinh thiết dưới hướng dẫn siêu âm. Siêu âm cũng dùng để dẫn kim khi đốt khối u.
• Xem dòng máu: siêu âm Doppler cho thấy tốc độ và hướng dòng máu, giúp bác sĩ đánh giá ung thư đã xâm lấn mạch máu chưa, nhất là ở gan và tụy.

Vai trò ở từng cơ quan

• Tuyến giáp, vú: là những vùng siêu âm thường được dùng để khảo sát khối u. [1] Khi cần lấy mẫu, siêu âm có thể dẫn đường cho kim chọc hút hoặc sinh thiết. [2]
• Gan, ổ bụng, thận, vùng chậu: siêu âm bụng giúp phát hiện khối ở gan, thận, tụy và các cơ quan vùng chậu. [1] Với người có nguy cơ cao ung thư gan như xơ gan hoặc viêm gan B mạn, một số chuyên gia khuyến cáo siêu âm gan kèm xét nghiệm máu alpha fetoprotein mỗi 6 tháng. [3]
• Siêu âm qua đường tự nhiên: đầu dò có thể được đưa vào thực quản, trực tràng hoặc âm đạo để có hình ảnh rõ hơn ở một số vị trí. [2]

Chuẩn bị và quá trình làm

Phần lớn các lần siêu âm không cần chuẩn bị gì. Với siêu âm bụng, người bệnh có thể được dặn nhịn ăn, hoặc uống nhiều nước để bàng quang căng trước khi làm vùng chậu. [2]

Người bệnh nằm trên bàn, kỹ thuật viên hoặc bác sĩ bôi một lớp gel mát lên da rồi di đầu dò. Có thể thấy hơi ấn, tức nhẹ; khi đầu dò đặt vào trong cơ thể có thể thấy khó chịu hơn. [1] [2] Siêu âm thường mất 20 đến 30 phút. [2]

Hạn chế cần biết

• Hình ảnh siêu âm không chi tiết bằng chụp cộng hưởng từ (MRI). Siêu âm thường không tự khẳng định được một khối là ung thư hay không; cần sinh thiết để chắc chắn. [2]
• Sóng âm không đi qua được không khí và xương, nên siêu âm ít giá trị với phổi, xương. [2]
• Chất lượng kết quả phụ thuộc nhiều vào tay nghề người làm, và khó quan sát cơ quan sâu ở người thừa cân. [2]

Vì vậy, nếu siêu âm phát hiện điều bất thường, bác sĩ có thể đề nghị chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ hoặc sinh thiết để làm rõ.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi có cần nhịn ăn hoặc uống nước trước khi siêu âm không?
• Khối được thấy trên siêu âm của tôi là nang dịch hay khối đặc?
• Tôi có cần sinh thiết dưới hướng dẫn siêu âm, hay chụp thêm phim khác không?
• Bao lâu tôi nên siêu âm lại để theo dõi?

Nguồn tham khảo

1. MedlinePlus, Ultrasound: https://medlineplus.gov/ency/article/003336.htm
2. American Cancer Society, Ultrasound for Cancer: https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/imaging-tests/ultrasound-for-cancer.html
3. American Cancer Society, Can Liver Cancer Be Found Early?: https://www.cancer.org/cancer/types/liver-cancer/detection-diagnosis-staging/detection.html