Xét nghiệm tủy xương (tủy đồ, sinh thiết tủy)

Xét nghiệm tủy xương là gì

Tủy xương là mô xốp, mềm nằm bên trong một số xương, là "nhà máy" sản xuất hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. [1] Xét nghiệm tủy xương giúp biết nhà máy này có đang làm việc bình thường không và có tế bào ung thư hay không. [1] [3]

Có hai thủ thuật, thường làm cùng lúc: [1] [2] [3]

• Chọc hút tủy xương: dùng kim nhỏ hút một ít dịch tủy vào ống tiêm. Mẫu này được phết lên tiêu bản để đếm và xem hình dạng các tế bào; ở Việt Nam kết quả này thường gọi là tủy đồ.
• Sinh thiết tủy xương: dùng kim lớn hơn lấy một lõi nhỏ gồm xương và tủy còn nguyên khối, dài khoảng 1 đến 2 cm. Mẫu này cho thấy cấu trúc của tủy bên trong xương.

Hai mẫu cho một phần thông tin giống nhau nhưng bổ sung cho nhau: chọc hút cho biết từng tế bào, sinh thiết cho biết tế bào nằm thế nào trong khung xương. [3]

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Xét nghiệm tủy xương được dùng để: [1] [2]

• Chẩn đoán ung thư máu và bệnh liên quan: bệnh bạch cầu (leukemia), đa u tủy xương, u lympho, hội chứng rối loạn sinh tủy, tăng sinh tủy ác tính.
• Xếp giai đoạn: xem ung thư đã lan vào tủy xương chưa, kể cả một số u đặc như u nguyên bào thần kinh, ung thư vú, phổi, tuyến tiền liệt.
• Tìm nguyên nhân khi công thức máu bất thường không giải thích được, như thiếu máu, số lượng tế bào máu quá cao hoặc quá thấp.
• Đánh giá đáp ứng điều trị: xem điều trị có hiệu quả không hoặc bệnh có tiến triển không.

Mẫu tủy được gửi phòng xét nghiệm để soi dưới kính hiển vi, đếm các loại tế bào và tìm những thay đổi gợi ý bệnh. [2] Khi cần, bác sĩ có thể làm thêm các xét nghiệm chuyên sâu trên mẫu tủy để phân loại bệnh chính xác hơn.

Thủ thuật diễn ra thế nào

• Vị trí: phần lớn lấy ở mào chậu sau (xương hông phía lưng). Ít khi dùng xương ức ở người lớn chỉ cần chọc hút. [1] [2]
• Chuẩn bị: báo bác sĩ mọi thuốc đang dùng, nhất là thuốc chống đông, aspirin, và nếu có bệnh máu khó đông. Thường vẫn được ăn uống bình thường, trừ khi dùng thuốc an thần. [1] [2] [3]
• Làm: người bệnh nằm nghiêng co gối hoặc nằm sấp. Vùng da và mặt xương được gây tê tại chỗ. Bác sĩ rạch da rất nhỏ, đưa kim chọc hút trước rồi đến kim sinh thiết. [1] [2]
• Thời gian: phần lấy mẫu thường chỉ khoảng 10 phút; cả quy trình khoảng 10 đến 30 phút, lâu hơn nếu dùng thuốc an thần. [1] [2]

Có đau không

Mức đau khác nhau ở mỗi người; có người thấy nhẹ đến vừa, có người thấy đau nhiều. [2] Lúc hút dịch tủy thường có cảm giác đau nhói, kéo, lan xuống chân nhưng rất ngắn, kể cả khi đã gây tê. Lúc lấy mẫu sinh thiết thường là cảm giác tức, đau âm ỉ. [2] [3]

Người lo lắng nhiều có thể xin dùng thuốc an thần nhẹ; ít khi cần gây mê. Nghe nhạc, trò chuyện hoặc có người thân bên cạnh cũng giúp dễ chịu hơn. [2] Sau thủ thuật, vùng hông có thể ê ẩm vài ngày đến một tuần; hỏi bác sĩ loại thuốc giảm đau an toàn. [1] Nên giữ băng khô ít nhất một ngày và tránh vận động nặng. [1]

Rủi ro và khi nào cần gọi bác sĩ

Thủ thuật thường an toàn. Có thể chảy máu nhẹ tại chỗ, nhất là khi tiểu cầu thấp; hiếm khi nhiễm trùng hoặc phản ứng với thuốc an thần. [2] Liên hệ bác sĩ nếu: [2]

• Chảy máu hoặc rỉ dịch không cầm
• Đau nhiều tại chỗ chọc
• Sốt
• Sưng đỏ tại chỗ chọc

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi cần làm chọc hút, sinh thiết tủy hay cả hai?
• Tôi có được dùng thuốc an thần không, và có cần người đưa về không?
• Mẫu tủy của tôi sẽ được làm thêm những xét nghiệm gì?
• Bao lâu có kết quả, và khi nào tôi cần làm lại để đánh giá điều trị?

Nguồn tham khảo

1. MedlinePlus, Bone Marrow Tests: https://medlineplus.gov/lab-tests/bone-marrow-tests/
2. American Cancer Society, Bone Marrow Biopsy and Aspiration: https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/biopsy-and-cytology-tests/bone-marrow-biopsy-and-aspiration.html
3. Cancer Research UK, Bone marrow test: https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/tests-and-scans/bone-marrow-test