Mãn kinh sớm do điều trị

Mãn kinh sớm do điều trị là gì

Mãn kinh sớm (premature menopause) là khi buồng trứng ngừng hoạt động và kinh nguyệt dừng trước tuổi 40. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng mãn kinh và khó có con [1]. Nguyên nhân có thể là buồng trứng đã bị cắt bỏ, hoặc bị ảnh hưởng bởi một số phương pháp điều trị ung thư [1]. Tên y khoa khác là suy buồng trứng nguyên phát [2].

Các phương pháp điều trị có thể gây mãn kinh sớm [2] [3]:

• Hóa trị: một số thuốc, đặc biệt nhóm alkyl hóa, có thể làm buồng trứng ngừng tạo trứng trưởng thành và ngừng sản xuất estrogen.
• Xạ trị vùng chậu hoặc gần buồng trứng, tử cung; xạ trị não có thể ảnh hưởng tuyến điều khiển buồng trứng.
• Thuốc nội tiết: thuốc ức chế buồng trứng (nhóm đồng vận GnRH như goserelin, leuprolide), tamoxifen, thuốc ức chế aromatase.
• Phẫu thuật cắt bỏ cả hai buồng trứng.
• Hóa trị, xạ trị liều cao trước ghép tủy.

Khả năng bị ảnh hưởng phụ thuộc loại thuốc, liều xạ, vùng chiếu xạ và tuổi lúc điều trị [2]. Mãn kinh do điều trị có thể tạm thời hoặc vĩnh viễn; đôi khi người bệnh vẫn có kinh thất thường sau điều trị và vẫn có thể có thai [1] [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Triệu chứng của mãn kinh do điều trị có thể mạnh hơn mãn kinh tự nhiên, vì nội tiết giảm đột ngột [2]:

• Cơn bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm
• Khô âm đạo, đau khi quan hệ
• Mệt mỏi, mất ngủ khi bốc hỏa kéo dài [3]

Về lâu dài, thiếu estrogen sớm làm giảm mật độ xương, dễ loãng xương, và tăng nguy cơ bệnh tim mạch [2]. Mãn kinh sớm cũng ảnh hưởng khả năng sinh con, nên phụ nữ trẻ muốn có con cần được tư vấn về bảo tồn khả năng sinh sản trước khi bắt đầu điều trị, như trữ đông trứng, phôi hoặc mô buồng trứng, di chuyển buồng trứng ra khỏi vùng xạ trị [2].

Một lưu ý quan trọng: dù khả năng sinh sản giảm, vẫn có thể có thai trong khi điều trị, và một số thuốc có thể gây hại cho thai. Bác sĩ có thể khuyên dùng biện pháp tránh thai phù hợp [2].

Cách giảm triệu chứng và theo dõi

Cơn bốc hỏa là gì. Đó là cảm giác nóng bừng đột ngột, lặp lại, thường ở mặt, cổ, ngực, kèm đỏ da, vã mồ hôi, có khi ớn lạnh sau đó, tim đập nhanh, lo âu. Bốc hỏa về đêm gọi là đổ mồ hôi đêm [3]. Bốc hỏa đặc biệt hay gặp ở người dùng thuốc nội tiết điều trị ung thư vú, tử cung, và ở nam giới dùng liệu pháp ức chế androgen cho ung thư tuyến tiền liệt [3].

Mẹo tự chăm sóc [3]:

• Mặc quần áo mỏng, nhiều lớp để dễ cởi; giữ phòng ngủ mát, chọn ga gối thoáng
• Tránh đồ cay, cà phê, rượu, thuốc lá vì có thể kích hoạt cơn bốc hỏa
• Tập hít thở sâu, thiền; uống đủ nước; giữ cân nặng hợp lý
• Châm cứu, yoga có thể giúp một số người

Thuốc giảm bốc hỏa [3]:

• Liệu pháp hormone thay thế giúp giảm triệu chứng, nhưng nhiều người bệnh ung thư không dùng được, nhất là ung thư nhạy cảm hormone như ung thư vú. Quyết định phụ thuộc loại, giai đoạn ung thư và các yếu tố khác.
• Thuốc không chứa hormone: một số thuốc chống trầm cảm liều thấp, gabapentin, clonidine, oxybutynin, và thuốc mới tác động lên trung tâm điều nhiệt ở não.
• Thực phẩm chức năng, thảo dược "cân bằng nội tiết" chưa có đủ bằng chứng về an toàn và hiệu quả ở người từng bị ung thư. Hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Khô âm đạo: hãy trao đổi với bác sĩ về chất bôi trơn hoặc kem dưỡng ẩm âm đạo phù hợp với loại ung thư của mình.

Bảo vệ xương và tim: vì thiếu estrogen sớm ảnh hưởng xương và tim mạch về lâu dài [2], hãy hỏi bác sĩ về việc đo mật độ xương, bổ sung canxi, vitamin D và vận động phù hợp. Xem thêm bài loãng xương do điều trị.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Phương pháp điều trị của tôi có khả năng gây mãn kinh sớm không, tạm thời hay vĩnh viễn?
• Tôi muốn có con sau này, vậy tôi nên làm gì trước khi bắt đầu điều trị?
• Tôi có cần tránh thai trong thời gian điều trị không, và dùng biện pháp nào?
• Với loại ung thư của tôi, thuốc nào an toàn để giảm bốc hỏa?
• Tôi có cần đo mật độ xương không, và bao lâu một lần?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: premature menopause: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/premature-menopause
2. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Female Fertility and Cancer Treatment: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/fertility-women
3. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Hot Flashes and Sweating: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/hair-skin-nails/hot-flashes-and-sweating.html