Goserelin (Zoladex)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Goserelin là thuốc nội tiết dạng que cấy nhỏ, được bác sĩ hoặc điều dưỡng tiêm dưới da vùng bụng bằng một kim chuyên dụng. Que cấy giải phóng thuốc từ từ trong nhiều tuần. Biệt dược gốc của thuốc là Zoladex. [1] [2]

Goserelin thuộc nhóm thuốc đồng vận hormone giải phóng gonadotropin (đồng vận GnRH). Bình thường, não tiết ra hormone GnRH theo từng nhịp để kích thích tuyến yên, từ đó tuyến yên ra lệnh cho tinh hoàn sản xuất testosterone ở nam giới và buồng trứng sản xuất estrogen ở phụ nữ. Khi goserelin được đưa vào liên tục, tuyến yên bị kích thích quá mức rồi "tê liệt", ngừng phát tín hiệu. Hệ quả là testosterone ở nam giảm xuống mức như sau cắt tinh hoàn, còn estrogen ở phụ nữ chưa mãn kinh giảm xuống mức như sau mãn kinh. [2]

Nhiều loại ung thư tuyến tiền liệt và ung thư vú có thụ thể nội tiết dương tính phát triển nhờ các hormone này, nên hạ thấp chúng giúp kiểm soát bệnh. Trong những tuần đầu, trước khi hormone giảm, lượng hormone có thể tăng thoáng qua; đây là cơ sở của hiện tượng "bùng phát khối u" sẽ được nói ở phần dưới.

Dùng cho ai

Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI) và nhãn thuốc được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt, goserelin được dùng trong: [1] [2]

• Ung thư tuyến tiền liệt khu trú, phối hợp với flutamide (một thuốc kháng androgen) và xạ trị.

• Điều trị giảm nhẹ ung thư tuyến tiền liệt tiến triển.

• Điều trị giảm nhẹ ung thư vú tiến triển ở phụ nữ chưa mãn kinh và đang trong giai đoạn quanh mãn kinh.

Nhãn thuốc còn ghi các chỉ định không phải ung thư như lạc nội mạc tử cung và làm mỏng niêm mạc tử cung trước thủ thuật. [2]

Trong thực hành ung thư vú hiện nay, thuốc ức chế buồng trứng như goserelin còn được bác sĩ cân nhắc cho phụ nữ chưa mãn kinh có nguy cơ tái phát cao, phối hợp với tamoxifen hoặc thuốc ức chế aromatase. Đây là quyết định chuyên môn tuỳ từng trường hợp, người bệnh nên hỏi kỹ bác sĩ về lợi ích và tác dụng phụ trước khi quyết định.

Hiệu quả theo nghiên cứu

Mục tiêu chính của goserelin là đưa nồng độ hormone sinh dục xuống thấp và giữ ổn định trong suốt thời gian điều trị. Ở ung thư tuyến tiền liệt, liệu pháp hạ testosterone là nền tảng điều trị bệnh tiến triển và thường được phối hợp với xạ trị ở bệnh khu trú nguy cơ trung bình, cao. Ở ung thư vú chưa mãn kinh, ức chế buồng trứng giúp tạo "môi trường sau mãn kinh" để các thuốc nội tiết khác phát huy tác dụng.

Hiệu quả cụ thể phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, các thuốc phối hợp và thời gian điều trị, nên người bệnh cần trao đổi với bác sĩ về mục tiêu điều trị của mình.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Do làm giảm hormone sinh dục, các tác dụng phụ thường gặp giống triệu chứng mãn kinh hoặc thiếu testosterone: bốc hoả, đổ mồ hôi, giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương ở nam, khô âm đạo ở nữ, thay đổi tâm trạng, mệt mỏi và đau nhẹ tại chỗ cấy.

Nhãn thuốc cảnh báo các nguy cơ quan trọng: [2]

• Bùng phát khối u: trong vài tuần đầu, triệu chứng ung thư có thể nặng lên tạm thời, ví dụ đau xương tăng; hiếm khi gây tắc niệu quản hoặc chèn ép tuỷ sống ở người có di căn cột sống.

• Tăng đường huyết và tăng nguy cơ đái tháo đường ở nam giới dùng thuốc nhóm này.

• Tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột tử do tim và đột quỵ ở nam giới dùng thuốc nhóm này.

• Tăng canxi máu ở người có di căn xương.

• Phản ứng da nặng hiếm gặp, gồm hội chứng Stevens Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc và các phản ứng da lan rộng kèm sốt.

• Có thể gây hại cho thai nhi; phụ nữ cần tránh mang thai trong thời gian điều trị.

Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu có yếu hoặc tê chân, khó tiểu hoặc bí tiểu, đau lưng dữ dội mới xuất hiện, đau ngực, khó thở, nổi ban da lan rộng kèm sốt hoặc loét niêm mạc.

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

Bác sĩ thường theo dõi hiệu quả qua nồng độ hormone và các chỉ dấu bệnh, ví dụ chỉ số PSA và testosterone ở ung thư tuyến tiền liệt. Nhãn thuốc khuyến cáo theo dõi đường huyết và các yếu tố tim mạch ở nam giới. [2] Khi dùng lâu dài, việc giảm hormone sinh dục làm tăng nguy cơ loãng xương, nên người bệnh có thể được đo mật độ xương và tư vấn bổ sung canxi, vitamin D.

Rất quan trọng là tiêm đúng hẹn, vì que cấy chỉ phát huy tác dụng trong một khoảng thời gian nhất định. Trễ hẹn có thể làm hormone tăng trở lại.

Tương tác và lưu ý khi dùng

• Nhãn thuốc ghi chưa có nghiên cứu tương tác thuốc chính thức và chưa ghi nhận tương tác được xác nhận. [2] Tuy vậy, hãy báo bác sĩ các thuốc bạn đang dùng, đặc biệt thuốc tim mạch và thuốc tiểu đường.

• Phụ nữ chưa mãn kinh dùng goserelin vẫn cần biện pháp tránh thai không dùng hormone theo hướng dẫn của bác sĩ.

• Nếu bạn có di căn cột sống hoặc tắc nghẽn đường tiểu, bác sĩ có thể cho dùng kèm thuốc kháng androgen trong giai đoạn đầu để hạn chế bùng phát khối u.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

1. Tôi dùng goserelin trong bao lâu, và lịch tiêm cách nhau bao nhiêu tuần?

2. Trong những tuần đầu, tôi có cần dùng thêm thuốc để phòng bùng phát khối u không?

3. Tôi cần theo dõi những chỉ số nào (PSA, testosterone, đường huyết, mỡ máu, mật độ xương)?

4. Với ung thư vú chưa mãn kinh, lợi ích của ức chế buồng trứng trong trường hợp của tôi lớn đến mức nào?

5. Tôi có thể làm gì để giảm bốc hoả và bảo vệ xương?

6. Nếu tôi trễ lịch tiêm vài ngày thì phải làm sao?

7. Chi phí mỗi lần tiêm là bao nhiêu và bảo hiểm y tế chi trả thế nào?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Goserelin Acetate
2. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Zoladex (Goserelin) Implant