Cập nhật hướng dẫn điều trị ung thư đầu cổ: những điều người bệnh nên biết

Điều trị ung thư đầu cổ (head and neck cancer) không chỉ nhắm vào khối u mà còn quan tâm đến sức khỏe toàn diện, chức năng ăn nói và chất lượng cuộc sống của bạn. Nhiều nghiên cứu gần đây đang giúp các bác sĩ chăm sóc người bệnh an toàn hơn và toàn diện hơn. Dưới đây là những điểm cập nhật đáng chú ý, được viết để bạn dễ theo dõi.

Chăm Sóc Răng Miệng Trước Và Sau Xạ Trị

Nếu bạn đã hoặc sắp xạ trị vùng đầu cổ, sức khỏe răng miệng là một phần rất quan trọng trong kế hoạch điều trị. Một trong những lo ngại lớn là hoại tử xương do tia xạ (osteoradionecrosis, viết tắt ORN), tình trạng xương vùng hàm khó lành sau xạ trị.

Trước đây nhiều người lo rằng điều trị tủy răng (endodontic therapy, hay còn gọi là chữa tủy) có thể gây ra biến chứng này. Tuy nhiên, một nghiên cứu tổng quan cho thấy ở những bệnh nhân đã xạ trị, việc chữa tủy răng không đi kèm với các trường hợp hoại tử xương được ghi nhận, và các nghiên cứu gần đây với kỹ thuật hiện đại cho kết quả thành công cao hơn so với các nghiên cứu cũ [1]. Điều này gợi ý rằng chữa tủy có thể là một lựa chọn giúp giữ lại răng thay vì phải nhổ răng, vốn là yếu tố có thể làm tăng nguy cơ. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu này còn khác nhau về cách đo lường kết quả, nên bạn nên trao đổi cụ thể với bác sĩ răng và bác sĩ ung bướu.

Bên cạnh đó, tình trạng bệnh nha chu (periodontal disease, viêm quanh răng) cũng đáng được quan tâm. Một phân tích tổng hợp cho thấy bệnh nha chu có liên quan đến nguy cơ hoại tử xương cao hơn ở người bệnh xạ trị vùng đầu cổ [4]. Vì viêm và nhiễm khuẩn kéo dài trong mô đã bị xạ trị có thể làm chậm quá trình lành, việc giữ vệ sinh răng miệng tốt và điều trị các ổ viêm trước khi xạ trị có thể là bước chuẩn bị hữu ích.

Dinh Dưỡng Và Khối Cơ: Nền Tảng Cho Sức Chịu Đựng Điều Trị

Tình trạng dinh dưỡng của bạn ảnh hưởng nhiều đến việc bạn dung nạp điều trị tốt đến đâu. Suy dinh dưỡng, thiểu cơ (sarcopenia, tức mất khối cơ) và khối cơ thấp thường gặp ở người bệnh ung thư đầu cổ, và các nghiên cứu cho thấy những tình trạng này thường đi kèm với độc tính điều trị nhiều hơn, khả năng dung nạp kém hơn, thời gian nằm viện dài hơn và tỷ lệ biến chứng sau mổ cao hơn [3].

Đánh giá thành phần cơ thể, đặc biệt qua hình ảnh chụp cắt lớp vi tính (CT), có thể cung cấp thông tin tiên lượng có ý nghĩa cho bác sĩ [3]. Vì vậy, việc theo dõi cân nặng, dinh dưỡng và khối cơ trong suốt quá trình điều trị là điều nên được chú trọng.

Ngoài ra, các yếu tố như hội chứng dễ tổn thương ở người lớn tuổi (frailty), thiểu cơ và ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (obstructive sleep apnea, OSA) có thể liên quan với nhau qua các cơ chế như thiếu oxy từng lúc và viêm toàn thân [6]. Đây là hướng nghiên cứu đang được quan tâm, đặc biệt với người bệnh lớn tuổi.

Phục Hồi Chức Năng: Ăn, Nói Và Vận Động

Sau điều trị, một số người có thể gặp khó khăn về nuốt, há miệng, nói, cũng như vận động vùng cổ và vai. Đây được gọi chung là các di chứng chức năng. Phục hồi chức năng và vật lý trị liệu ngày càng được xem là một phần thiết yếu của chăm sóc đa chuyên khoa [2].

Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng đã đánh giá hiệu quả của các can thiệp phục hồi chức năng, đặc biệt trong lĩnh vực há miệng và cứng khít hàm (trismus) [2]. Nếu bạn gặp khó khăn trong các hoạt động này, hãy hỏi bác sĩ về chương trình tập luyện phù hợp, vì các can thiệp bảo tồn có thể hỗ trợ phòng ngừa và điều trị các di chứng.

Các Lựa Chọn Phẫu Thuật Ít Xâm Lấn Hơn

Với một số loại ung thư, xu hướng hiện nay là tìm cách bảo tồn chức năng mà vẫn kiểm soát được bệnh. Ví dụ, với ung thư tuyến mang tai (parotid) giai đoạn sớm, độ ác tính thấp (T1 đến T2), một phân tích tổng hợp so sánh giữa cắt toàn bộ tuyến mang tai (total parotidectomy) và cắt ít hơn toàn bộ (less than total parotidectomy) cho thấy hai cách tiếp cận không khác biệt có ý nghĩa thống kê về thời gian sống còn toàn bộ và thời gian sống không tái phát [7]. Điều này gợi ý rằng ở những người bệnh được chọn lọc phù hợp, phẫu thuật ít xâm lấn hơn có thể mang lại kết quả kiểm soát ung thư tương đương với chức năng tốt hơn. Quyết định cụ thể luôn cần dựa trên đặc điểm bệnh của từng người.

Xử Trí Đường Thở Khẩn Cấp

Trong một số trường hợp, khối u vùng đầu cổ có thể gây tắc nghẽn đường thở. Hiệp hội Phẫu thuật Ung bướu Brazil (SBCO) đã đưa ra hướng dẫn thực hành dựa trên đồng thuận về mở khí quản (tracheostomy) cấp cứu trong ung thư đầu cổ [8]. Hướng dẫn nhấn mạnh việc nhận biết sớm cơ hội can thiệp để tránh tắc nghẽn nghiêm trọng, ưu tiên mở khí quản khi người bệnh còn tỉnh dưới gây tê tại chỗ ở nhóm nguy cơ cao, và lập kế hoạch sao cho vẫn bảo tồn được chiến lược điều trị ung thư sau đó [8].

Tái Tạo Sau Phẫu Thuật Và Hướng Nghiên Cứu Mới

Sau khi cắt bỏ khối u, nhiều người bệnh cần tái tạo bằng vạt tự do (free flap). Một trong những nguyên nhân thất bại là tổn thương do thiếu máu và tái tưới máu ở cuống mạch. Một thử nghiệm lâm sàng đang tìm hiểu kỹ thuật gọi là tiền thích nghi thiếu máu từ xa (remote ischemic preconditioning, RIPC), một can thiệp không xâm lấn được thực hiện trong lúc mổ, nhằm đánh giá tác động lên phản ứng viêm [5]. Đây vẫn là hướng nghiên cứu mang tính thử nghiệm, và cơ chế bảo vệ mô còn cần được làm rõ thêm.

Lời Kết

Điều trị ung thư đầu cổ ngày nay hướng đến sự phối hợp nhiều chuyên khoa, không chỉ điều trị khối u mà còn chăm sóc răng miệng, dinh dưỡng, phục hồi chức năng và bảo tồn chất lượng sống. Những cập nhật ở trên phản ánh các bằng chứng đang được nghiên cứu, và không phải điều nào cũng phù hợp với mọi người bệnh. Hãy trao đổi với bác sĩ của bạn về tình trạng cụ thể để cùng lựa chọn kế hoạch chăm sóc phù hợp nhất cho bạn.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, ung thư đầu cổ là nhóm bệnh cần được phát hiện và điều trị tại cơ sở chuyên khoa. GLOBOCAN 2024 không trình bày số liệu riêng cho ung thư đầu cổ hoặc ung thư khoang miệng, vì vậy chưa thể dùng một con số riêng để mô tả gánh nặng của từng bệnh. Người bệnh nên chú ý các dấu hiệu kéo dài như vướng trong miệng, nuốt đau, nói khó, tổn thương dạng loét hoặc sùi dễ chảy máu, đau lan lên tai hay xuất hiện hạch cổ.

Với ung thư khoang miệng, hướng dẫn chuyên môn nhấn mạnh chẩn đoán xác định phải dựa vào mô bệnh học và đánh giá giai đoạn bằng thăm khám cùng các xét nghiệm hình ảnh cần thiết. Điều trị được lựa chọn theo vị trí u, giai đoạn, loại mô bệnh học và thể trạng. Phẫu thuật thường được ưu tiên ở giai đoạn sớm; xạ trị, hóa trị hoặc hóa xạ trị phối hợp có thể được chỉ định tùy nguy cơ và mức độ tiến triển. Dinh dưỡng, điều trị bệnh răng miệng và chăm sóc răng miệng trong quá trình điều trị cũng rất quan trọng.

Khi có dấu hiệu nghi ngờ, hãy khám sớm tại bệnh viện hoặc cơ sở chuyên khoa ung bướu để được đánh giá đầy đủ. Người bệnh cũng nên hỏi nhân viên y tế về quyền lợi và phạm vi chi trả của bảo hiểm y tế cho từng xét nghiệm, thủ thuật và phương pháp điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Evidence supporting endodontic therapy as a safe strategy in patients previously treated with head and neck radiotherapy: a scoping review. PMC
2. Rehabilitation and Physiotherapy for Functional Sequelae in Adults with Head and Neck Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC
3. The role of nutritional status and sarcopenia in treatment tolerance and toxicity in head and neck cancer: a narrative review. PMC
4. Periodontal Disease and Risk of Osteoradionecrosis in Patients with Head and Neck Cancer Undergoing Radiotherapy: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC
5. The Effects of Remote Ischemic Preconditioning on the Inflammatory Cytokine Response to Free Flap Head and Neck Reconstruction: A Randomized Controlled Trial. PMC
6. Sarcopenia, frailty syndrome and obstructive sleep apnea as elements of the aging phenotype in head and neck cancer and upper airway disorders: a scoping review. PMC
7. Total Parotidectomy Versus Less‐Than‐Total Parotidectomy for Early‐Stage Low Grade Parotid Cancer: A Systematic Review and Meta‐Analysis. PMC
8. Urgent and emergency tracheostomy in head and neck cancer: practical guide from the Brazilian Society of Surgical Oncology (SBCO) ☆. PMC