Suy mòn do ung thư (sụt cân, suy dinh dưỡng)

Suy mòn do ung thư là gì

Suy dinh dưỡng là khi cơ thể không nhận đủ năng lượng, chất đạm, vitamin và khoáng chất [2]. Suy mòn (cachexia), còn gọi là hội chứng suy mòn, là một dạng nặng hơn: người bệnh sụt hơn 10% cân nặng dù không cố ý giảm cân, mất cả khối cơ lẫn mỡ [1].

Suy mòn không đơn thuần là "ăn ít nên gầy". Ung thư gây viêm và làm thay đổi cách cơ thể chuyển hóa chất dinh dưỡng, khiến cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng hơn [1] [3]. Cùng lúc đó người bệnh lại chán ăn, ăn không đủ. Kết quả là cơ bắp teo dần, người yếu và mệt [3]. Người vốn thừa cân có thể trông chỉ như "gầy bớt" nhưng thực ra đã mất nhiều cơ; đôi khi cần xét nghiệm máu để nhận ra [3].

Suy mòn hay gặp nhất ở ung thư giai đoạn muộn. Một khi đã xuất hiện, tình trạng này khó đảo ngược [1]. Sụt cân nói chung dễ gặp hơn ở ung thư đầu cổ, phổi, tụy, gan và đường tiêu hóa trên [2].

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Suy dinh dưỡng làm người bệnh yếu, mệt, giảm khả năng chống nhiễm trùng và có thể khiến không hoàn thành được liệu trình điều trị. Nó làm giảm chất lượng sống và có thể đe dọa tính mạng [2]. Chán ăn và suy mòn cũng ảnh hưởng đến khả năng chịu đựng điều trị [3].

Một quan niệm sai cần tránh: nhịn ăn hay kiêng đạm để "bỏ đói tế bào ung thư". Người bệnh thực tế cần nhiều năng lượng và đạm hơn để bù phần hao hụt [3]. Nhịn ăn chỉ làm cơ thể suy kiệt nhanh hơn, còn khối u vẫn tiếp tục lấy dinh dưỡng từ cơ thể.

Nguyên nhân, cách hỗ trợ và khi nào báo bác sĩ

Nguyên nhân gây ăn kém, sụt cân [2] [3]:

• Khối u ở đường tiêu hóa gây khó nuốt, nhanh no
• Tác dụng phụ điều trị: buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón, loét miệng, khô miệng, thay đổi vị giác, nuốt đau
• Đau, mệt, lo âu, trầm cảm
• Chất do khối u tiết ra làm cơ thể không thấy đói

Đánh giá. Hãy đề nghị được sàng lọc dinh dưỡng trước khi bắt đầu điều trị và định kỳ trong quá trình điều trị để phát hiện sớm nguy cơ [2]. Tự cân mỗi tuần và ghi lại.

Ăn uống hằng ngày [2] [3]:

• Chia 5 đến 6 bữa nhỏ, cứ 2 đến 3 giờ ăn một lần; ăn khi thấy đói, không cần chờ giờ
• Ưu tiên món giàu đạm và năng lượng; ăn món đạm trước khi còn thấy ngon miệng
• Thêm sữa nguyên kem, sữa chua, phô mai, trứng, đậu vào món ăn
• Dùng sữa dinh dưỡng năng lượng cao giữa các bữa
• Uống nước chủ yếu giữa các bữa; trong bữa chỉ nhấp ít để khỏi no sớm
• Nếu sợ mùi thức ăn, thử món nguội hoặc để ở nhiệt độ phòng
• Vận động nhẹ nhàng để ăn ngon miệng hơn

Hỗ trợ y tế [2] [3]:

• Gặp chuyên gia dinh dưỡng để lập kế hoạch ăn uống riêng
• Điều trị các triệu chứng cản trở ăn uống như buồn nôn, đau, loét miệng
• Thuốc kích thích ăn ngon miệng trong một số trường hợp, theo chỉ định bác sĩ
• Nuôi ăn qua ống thông vào dạ dày hoặc qua đường tĩnh mạch khi vẫn không ăn đủ và tiếp tục sụt cân

Báo đội điều trị ngay khi [2] [3]:

• Sụt khoảng 1,5 kg trở lên trong một tuần
• Không ăn được gì trong một ngày trở lên, hoặc nôn kéo dài hơn 24 giờ
• Không uống được hay không giữ được nước; tiểu ít, nước tiểu sẫm hoặc cả ngày không đi tiểu

Lời khuyên cho người nhà. Người bệnh không tự kiểm soát được cảm giác chán ăn. Ép ăn có thể làm tình hình tệ hơn và gây căng thẳng. Hãy nhẹ nhàng, ngồi ăn cùng, chuẩn bị sẵn món yêu thích, và thể hiện sự quan tâm bằng những cách khác ngoài chuyện ăn uống [3].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Cân nặng của tôi giảm như vậy đã đáng lo chưa, và tôi có bị suy mòn không?
• Tôi có thể được gặp chuyên gia dinh dưỡng không?
• Tôi nên dùng loại sữa dinh dưỡng nào, bao nhiêu mỗi ngày?
• Có thuốc nào giúp tôi ăn ngon miệng hơn hoặc giảm buồn nôn không?
• Khi nào tôi cần nuôi ăn qua ống thông hoặc truyền dinh dưỡng?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), Từ điển thuật ngữ ung thư: cachexia: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/cachexia
2. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Weight Changes, Malnutrition, and Cancer: https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/appetite-loss
3. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ (ACS): Loss of Appetite (Anorexia) and Cachexia: https://www.cancer.org/cancer/side-effects/eating-problems/poor-appetite.html