Tầm soát và phát hiện sớm ung thư đầu cổ như thế nào?

Tầm soát và phát hiện sớm ung thư đầu cổ chủ yếu dựa vào việc nhận biết triệu chứng bất thường kéo dài, khám kỹ vùng miệng, họng, mũi, cổ và làm xét nghiệm xác định khi cần. Hiện nay, chưa có một xét nghiệm máu, xét nghiệm nước bọt hay phương pháp chẩn đoán hình ảnh đơn lẻ nào được áp dụng rộng rãi để tầm soát thường quy cho tất cả mọi người; vì vậy, khám lâm sàng đúng lúc vẫn rất quan trọng.

Ung thư đầu cổ là nhóm bệnh có thể xuất phát từ môi, khoang miệng, hầu họng, thanh quản, mũi xoang, tuyến nước bọt và một số vùng khác ở đầu cổ. Nhiều trường hợp là ung thư biểu mô tế bào vảy, bắt đầu từ lớp niêm mạc phủ trong miệng và đường hô hấp trên. Phát hiện bệnh khi khối u còn khu trú thường tạo điều kiện cho điều trị bảo tồn chức năng nói, nuốt, thở tốt hơn, dù tiên lượng của mỗi người vẫn phụ thuộc vào vị trí u, giai đoạn bệnh, thể trạng và đặc điểm sinh học của khối u.

Phân biệt tầm soát với phát hiện sớm

Tầm soát là tìm bệnh ở người chưa có triệu chứng rõ ràng. Phát hiện sớm là nhận ra các dấu hiệu nghi ngờ ngay từ khi triệu chứng mới xuất hiện, sau đó đi khám và xác định nguyên nhân sớm. Với ung thư đầu cổ, phát hiện sớm thường thực tế hơn tầm soát đại trà.

Khám răng miệng định kỳ là một cơ hội tốt để nha sĩ quan sát môi, lưỡi, lợi, niêm mạc má, sàn miệng và vòm miệng. Bác sĩ tai mũi họng có thể kiểm tra thêm họng, thanh quản, mũi xoang và các hạch ở cổ. Với những vùng sâu như đáy lưỡi, amidan, hạ họng hoặc thanh quản, bác sĩ có thể dùng nội soi mềm qua đường mũi để quan sát trực tiếp.

Việc phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm về nguyên tắc có thể góp phần cải thiện kết quả sống còn, bởi nhiều lợi ích có thể đạt được khi tránh để bệnh được phát hiện ở giai đoạn rất muộn hoặc đã lan xa [3]. Tuy nhiên, không phải mọi bất thường trong miệng hay ở cổ đều là ung thư. Nhiệt miệng, viêm họng, trào ngược, bệnh răng lợi, nhiễm trùng hoặc tổn thương do chấn thương cũng có thể gây triệu chứng tương tự. Vì vậy, mục tiêu là không chủ quan nhưng cũng không tự chẩn đoán.

Những ai nên chủ động khám kỹ hơn?

Người có các yếu tố nguy cơ nên chú ý hơn đến khám răng miệng và tai mũi họng. Các yếu tố này gồm hút thuốc lá, dùng thuốc lá không khói, uống rượu bia nhiều, đồng thời dùng cả thuốc lá và rượu bia, vệ sinh răng miệng kém, tổn thương niêm mạc miệng kéo dài và tiền sử ung thư đầu cổ. Một số ung thư vùng hầu họng cũng có liên quan đến nhiễm virus HPV.

Người từng được điều trị ung thư đầu cổ là nhóm cần theo dõi đặc biệt sát. Mục đích không chỉ là phát hiện tái phát mà còn tìm ung thư mới ở vùng đầu cổ, đánh giá chức năng nuốt, nói, dinh dưỡng, răng miệng và các tác dụng không mong muốn của điều trị. Nghiên cứu về chăm sóc theo dõi sau điều trị cho thấy khám thực thể vẫn là nền tảng; nội soi mềm và chẩn đoán hình ảnh được sử dụng tùy tình huống lâm sàng [1].

Không nên tự ý làm chụp cắt lớp, cộng hưởng từ, chụp PET/CT hoặc các xét nghiệm dấu ấn ung thư chỉ vì lo lắng, nếu chưa được bác sĩ đánh giá. Các kỹ thuật này có vai trò quan trọng khi có triệu chứng, dấu hiệu bất thường hoặc khi theo dõi sau điều trị, nhưng cũng có thể phát hiện những bất thường không nguy hiểm, dẫn đến lo âu và thủ thuật không cần thiết.

Dấu hiệu nào cần đi khám sớm?

Một vết loét miệng, mảng trắng hoặc mảng đỏ trong miệng không lành, đặc biệt khi dễ chảy máu, cứng, đau hoặc to dần, cần được khám. Cũng nên đi khám khi có cục ở cổ, sưng vùng hàm, đau tai không rõ nguyên nhân, đau họng dai dẳng, khàn tiếng kéo dài, khó nuốt, đau khi nuốt, cảm giác vướng nghẹn, thay đổi giọng nói hoặc khó há miệng.

Các triệu chứng ở mũi xoang cần lưu ý gồm nghẹt mũi một bên kéo dài, chảy máu mũi tái diễn, đau hoặc tê vùng mặt, nhìn đôi hay sưng quanh mắt. Những thay đổi về răng miệng như răng lung lay không giải thích được, hàm giả bỗng không còn vừa, đau lợi kéo dài hoặc vùng lợi dày lên cũng cần được nha sĩ hoặc bác sĩ kiểm tra.

Sút cân không chủ ý, mệt nhiều, ăn uống kém, khó nuốt tăng dần có thể không đặc hiệu nhưng cần được đánh giá, nhất là khi đi kèm triệu chứng ở miệng, họng hoặc cổ. Người bệnh không nên chờ đến khi đau nhiều mới đi khám, vì ung thư đầu cổ giai đoạn sớm đôi khi ít đau.

Khi đi khám, hãy chuẩn bị thông tin về thời điểm bắt đầu triệu chứng, vị trí tổn thương, diễn biến tăng hay giảm, tiền sử hút thuốc, rượu bia, bệnh răng miệng, các thuốc đang dùng và tiền sử ung thư trong gia đình. Thông tin này giúp bác sĩ lựa chọn bước kiểm tra phù hợp.

Bác sĩ sẽ làm gì để xác định bệnh?

Quy trình thường bắt đầu bằng hỏi bệnh và khám trực tiếp. Bác sĩ sẽ quan sát niêm mạc miệng, sờ lưỡi, sàn miệng, vùng hàm và các hạch cổ. Nếu nghi ngờ tổn thương sâu, nội soi tai mũi họng giúp đánh giá mũi, họng, thanh quản và đường thở trên.

Nếu có tổn thương đáng ngờ, sinh thiết là bước quan trọng để chẩn đoán xác định. Sinh thiết nghĩa là lấy một mảnh mô nhỏ hoặc tế bào từ vùng bất thường để xét nghiệm dưới kính hiển vi. Với hạch cổ, bác sĩ có thể chọc hút tế bào bằng kim nhỏ. Chẩn đoán hình ảnh có thể được chỉ định để đánh giá kích thước, vị trí, mức độ lan rộng và hỗ trợ lập kế hoạch điều trị.

Một số nghiên cứu đang tìm kiếm dấu ấn sinh học từ hệ vi sinh vật miệng, tức các vi khuẩn và vi sinh vật sống trong khoang miệng. Sự mất cân bằng hệ vi sinh có thể liên quan đến viêm mạn tính, thay đổi miễn dịch và sự hình thành ung thư khoang miệng [2]. Tuy nhiên, đây là hướng nghiên cứu đầy hứa hẹn hơn là xét nghiệm tầm soát chuẩn đã thay thế được khám lâm sàng và sinh thiết.

Việc bạn có thể làm từ hôm nay

Hãy tự quan sát miệng và vùng cổ khi đánh răng, chú ý các vết loét, mảng đổi màu, chỗ dày cứng hoặc cục mới xuất hiện. Duy trì vệ sinh răng miệng, khám nha khoa định kỳ, bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia là những biện pháp sức khỏe chung hữu ích. Nếu có nguy cơ cao hoặc từng điều trị ung thư đầu cổ, hãy tuân thủ lịch tái khám do bác sĩ chuyên khoa xây dựng.

Lo lắng khi xuất hiện triệu chứng là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, đi khám sớm không có nghĩa là bạn chắc chắn mắc ung thư, mà là cách an toàn để loại trừ hoặc xử trí kịp thời các nguyên nhân có thể điều trị được. Mỗi trường hợp là khác nhau, vì vậy bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ răng hàm mặt, tai mũi họng hoặc bác sĩ ung bướu để được đánh giá và tư vấn phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Costs of Surveillance Care After Definitive Treatment of Head and Neck Cancer: A Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER)-Medicare Analysis. PMC
2. The Oral Microbiome in Oral Cavity Cancer: Mechanisms of Carcinogenesis, Biomarkers, and Therapeutic Implications. PMC
3. A Quantitative Framework to Assess the Potential of Earlier Cancer Detection to Improve Cancer Survival. PMC