Hoá trị trong điều trị ung thư tinh hoàn: những điều người bệnh nên biết

Ung thư tinh hoàn là một trong những ung thư thường gặp ở nam thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ. Trong một nghiên cứu hồi cứu tại một trung tâm điều trị, tuổi chẩn đoán trung vị là 32; phần lớn trường hợp thuộc nhóm u tế bào mầm, gồm u tinh (seminoma) và u không phải u tinh (non seminomatous germ cell tumor) [4]. Đây cũng là nhóm ung thư có khả năng điều trị khỏi cao, kể cả khi bệnh đã lan rộng ở nhiều người bệnh. Hóa trị giữ vai trò rất quan trọng trong điều trị những trường hợp cần kiểm soát bệnh ngoài tinh hoàn, đặc biệt khi có hạch hoặc di căn [4][7].

Tuy vậy, hành trình điều trị không giống nhau ở mọi người. Loại mô bệnh học, giai đoạn bệnh, vị trí di căn, sức khỏe tổng thể, chức năng thận, chức năng tủy xương và đáp ứng với thuốc đều có thể ảnh hưởng đến lựa chọn hóa trị. Bài viết này giúp bạn hiểu vai trò của hóa trị, những tình huống có thể cần điều trị, các vấn đề theo dõi và lý do vì sao kế hoạch điều trị thường được cá thể hóa.

Hóa trị là gì và vì sao được dùng trong ung thư tinh hoàn?

Hóa trị là điều trị bằng thuốc chống ung thư nhằm tiêu diệt hoặc làm chậm sự phát triển của tế bào ung thư. Thuốc đi theo đường máu đến nhiều cơ quan, vì vậy có thể tác động lên các tế bào ung thư đã rời khỏi tinh hoàn và lan tới hạch bạch huyết, phổi, não hoặc các vị trí khác.

Trong ung thư tế bào mầm tinh hoàn tiến triển, hóa trị chứa platinum, tức nhóm thuốc có nền tảng là platinum, có thể chữa khỏi phần lớn người bệnh [7]. Cisplatin là một thuốc quan trọng trong nhóm này. Nguồn nghiên cứu cung cấp cho thấy hóa trị dựa trên cisplatin được xem là điều trị tiêu chuẩn đối với u tinh di căn, dù không phải tất cả người bệnh đều phù hợp với thuốc này [6].

Một đặc điểm quan trọng của ung thư tinh hoàn là khả năng đáp ứng hóa trị có thể rất tốt, nhưng vẫn có một nhóm người bệnh kháng thuốc hoặc tái phát. Nghiên cứu về các mẫu mô khối u đã tìm hiểu các gen liên quan đến chết tế bào theo chương trình, sửa chữa ADN và kiểm soát chu kỳ tế bào để lý giải sự khác nhau giữa bệnh nhạy cảm và bệnh kháng hóa trị platinum [7]. Tuy nhiên, cơ chế chính xác vì sao một số khối u kháng thuốc vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn [7].

Hóa trị được cân nhắc trong những tình huống nào?

Việc chỉ định không chỉ dựa trên việc phát hiện một khối u ở tinh hoàn. Phẫu thuật cắt tinh hoàn đường bẹn, còn gọi là cắt tinh hoàn triệt để, thường cung cấp mô để xác định chính xác loại ung thư. Sau đó, bác sĩ kết hợp thông tin giải phẫu bệnh, hình ảnh học, dấu ấn u trong máu và mức độ lan tràn để xây dựng kế hoạch.

Trong nghiên cứu hồi cứu gồm 318 người bệnh, đa số được chẩn đoán ở giai đoạn I. Khoảng hai phần ba người bệnh u tinh và khoảng một nửa người bệnh u không phải u tinh ở giai đoạn I [4]. Điều này cho thấy không phải ai được chẩn đoán ung thư tinh hoàn cũng sẽ có cùng mức độ nguy cơ hoặc cùng nhu cầu hóa trị.

Hóa trị đặc biệt được sử dụng khi bệnh đã lan đến hạch hoặc các cơ quan xa. Chẳng hạn, một người bệnh 24 tuổi bị ung thư biểu mô phôi, một dạng u tế bào mầm không phải u tinh, sau cắt tinh hoàn được phát hiện di căn hạch cạnh động mạch chủ [1]. Người bệnh này đã được hóa trị với điều chỉnh liều, sau đó phẫu thuật nạo hạch sau phúc mạc. Vì mẫu hạch phẫu thuật vẫn còn tế bào u sống, người bệnh tiếp tục nhận hóa trị bổ trợ [1].

Ở một báo cáo khác, người bệnh u tinh giai đoạn IIC có hạch cạnh động mạch chủ lớn gây ứ nước thận. Do chức năng thận kém và thể trạng không phù hợp với hóa trị cisplatin, người bệnh được dùng carboplatin đơn trị liệu, sau đó được xạ trị củng cố vùng hạch cạnh động mạch chủ [6]. Trường hợp này minh họa rằng bác sĩ có thể cần thay đổi phương án khi nguy cơ do bệnh lý đi kèm quá lớn.

Các phác đồ được nhắc đến trong nghiên cứu

Tên phác đồ hóa trị có thể khiến người bệnh cảm thấy khó hiểu. Thông thường, tên phác đồ là chữ viết tắt của nhiều thuốc phối hợp. Trong các nguồn nghiên cứu hiện có, phác đồ BEP được sử dụng cho một trường hợp u túi noãn hoàng tinh hoàn đã di căn phổi [3]. Khi bệnh tiếp tục tiến triển, người bệnh được dùng phác đồ TIP như một điều trị cứu vãn [3].

“Điều trị cứu vãn” là thuật ngữ dùng khi ung thư tiến triển hoặc tái phát sau điều trị trước đó. Đây thường là tình huống phức tạp hơn và có thể cần phối hợp nhiều chuyên khoa. Trong trường hợp được báo cáo, sau BEP và TIP, người bệnh còn cần phẫu thuật mở ngực do tổn thương phổi kéo dài. Khi phẫu thuật, bác sĩ phát hiện thêm một ổ di căn ở tâm nhĩ phải của tim và đã cắt bỏ tổn thương này [3]. Báo cáo này cho thấy ung thư tế bào mầm không phải u tinh có thể có diễn tiến khó dự đoán khi đã lan rộng, đồng thời nhấn mạnh giá trị của theo dõi sát và phối hợp hóa trị, phẫu thuật, xạ trị khi cần.

Một trường hợp khác có u tế bào mầm không phải u tinh di căn phổi ở người bệnh mắc u sợi thần kinh loại 1. Bệnh tiếp tục tiến triển sau các phác đồ VIP và TGP cũng như sau phẫu thuật lấy di căn [8]. Sau khi xét nghiệm hồ sơ gen toàn diện phát hiện đột biến NF1, người bệnh được điều trị bằng trametinib, một thuốc nhắm trúng đích ức chế MEK. Nồng độ AFP trong máu trở về bình thường trong 6 tháng trước khi bệnh lại tiến triển [8]. Đây là ví dụ về y học chính xác trong một hoàn cảnh rất đặc biệt, không có nghĩa thuốc nhắm trúng đích có thể thay thế hóa trị thông thường cho đa số người bệnh ung thư tinh hoàn.

Khi nào bác sĩ có thể điều chỉnh hóa trị?

Cisplatin có vai trò quan trọng, nhưng việc dùng thuốc phải cân nhắc an toàn. Suy giảm chức năng thận, thể trạng yếu hoặc các bệnh đi kèm có thể làm người bệnh không phù hợp với hóa trị cisplatin [6]. Trong báo cáo ở người bệnh 70 tuổi bị bệnh thận mạn, carboplatin đơn trị liệu được chọn thay thế. Người bệnh gặp giảm cả ba dòng tế bào máu mức độ 2 đến 3, nhưng tình trạng này được kiểm soát bằng pegfilgrastim và điều chỉnh khoảng cách giữa các đợt thuốc [6].

Giảm ba dòng tế bào máu, hay pancytopenia, nghĩa là giảm hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Đây là vấn đề đáng lưu ý vì có thể làm tăng nguy cơ mệt mỏi do thiếu máu, nhiễm trùng khi bạch cầu giảm và chảy máu khi tiểu cầu giảm. Trong trường hợp bệnh thận mạn nêu trên, việc theo dõi và hỗ trợ đã giúp người bệnh hoàn thành bốn chu kỳ carboplatin [6].

Một tình huống còn phức tạp hơn là ung thư tinh hoàn đồng thời với hội chứng rối loạn sinh tủy, còn gọi là myelodysplastic syndrome. Đây là bệnh lý của tủy xương có thể gây giảm tế bào máu. Người bệnh 24 tuổi trong báo cáo đã có pancytopenia trước điều trị. Bác sĩ phải điều chỉnh liều hóa trị và kéo dài quá trình điều trị, sau đó phối hợp phẫu thuật nạo hạch sau phúc mạc, hóa trị bổ trợ và ghép tế bào gốc tạo máu đồng loài để điều trị bệnh tủy xương [1].

Sau hai năm kể từ phẫu thuật, người bệnh không có tái phát ung thư tinh hoàn [1]. Dù chỉ là một ca bệnh, kết quả này gợi ý rằng việc kiểm soát bệnh lâu dài vẫn có thể đạt được ở những tình huống đặc biệt nếu hóa trị và phẫu thuật được quản lý cẩn thận. Đồng thời, đây cũng là lý do người bệnh có bệnh nền về máu, thận hoặc các cơ quan khác cần được theo dõi tại cơ sở có sự phối hợp giữa ung bướu, ngoại khoa và các chuyên khoa liên quan.

Hóa trị có thể đi cùng phẫu thuật và xạ trị

Hóa trị không nhất thiết là bước điều trị duy nhất. Với bệnh lan đến hạch hoặc còn khối tổn thương sau hóa trị, phẫu thuật có thể được đặt ra trong một số hoàn cảnh. Trong ca ung thư biểu mô phôi có di căn hạch cạnh động mạch chủ, phẫu thuật nạo hạch sau phúc mạc sau hóa trị cho thấy vẫn còn tế bào u sống trong bệnh phẩm [1]. Thông tin từ phẫu thuật đã góp phần dẫn đến quyết định hóa trị bổ trợ tiếp theo [1].

Ở người bệnh u tinh giai đoạn IIC không thể dùng cisplatin, hình ảnh PET/CT sau carboplatin không còn vùng tăng hấp thu tồn dư. Tuy vậy, người bệnh vẫn được xạ trị củng cố vùng hạch cạnh động mạch chủ [6]. Điều này cho thấy kế hoạch có thể bao gồm nhiều phương thức để tăng khả năng kiểm soát bệnh, tùy vào đặc điểm cá nhân.

Trong bệnh rất tiến triển, như trường hợp có tổn thương phổi, não và tim, người bệnh có thể cần những can thiệp khẩn cấp hoặc chuyên sâu. Người bệnh trong báo cáo u túi noãn hoàng đã cần phẫu thuật giải ép sọ và xạ trị toàn não khi có tổn thương não, bên cạnh các đợt hóa trị và phẫu thuật tại lồng ngực [3]. Các tình huống này không phổ biến, nhưng nhắc chúng ta rằng triệu chứng mới trong quá trình điều trị cần được báo sớm.

Theo dõi đáp ứng điều trị quan trọng như thế nào?

Theo dõi không chỉ là chụp phim sau khi kết thúc hóa trị. Bác sĩ có thể dựa vào khám lâm sàng, hình ảnh học và các dấu ấn u trong máu. Trong báo cáo về u túi noãn hoàng di căn, việc theo dõi bao gồm đánh giá lâm sàng và đo dấu ấn u định kỳ; người bệnh duy trì ổn định về lâm sàng và sinh hóa khoảng sáu tháng sau khi bắt đầu điều trị duy trì [3].

Chỉ số AFP (alpha fetoprotein) là một dấu ấn u được nhắc đến trong trường hợp người bệnh có đột biến NF1. Việc chỉ số AFP (alpha fetoprotein) trở về bình thường trong sáu tháng khi dùng trametinib cho thấy xét nghiệm máu có thể cung cấp thông tin về đáp ứng, nhưng không thay thế hoàn toàn đánh giá bằng triệu chứng và hình ảnh học [8].

Điều quan trọng là kết quả theo dõi cần được diễn giải theo toàn bộ bối cảnh. Khối còn lại trên hình ảnh không luôn có ý nghĩa giống nhau ở mọi người bệnh, và đôi khi cần phẫu thuật để xác định còn tế bào u sống hay không, như trường hợp nạo hạch sau phúc mạc đã nêu [1].

Khả năng sinh sản và chức năng tinh hoàn

Nhiều người mắc ung thư tinh hoàn ở độ tuổi còn quan tâm đến việc có con. Bản thân ung thư, phẫu thuật cắt một tinh hoàn, hóa trị và các vấn đề sức khỏe đi kèm đều có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản hoặc nội tiết.

Nghiên cứu trên động vật cho thấy cisplatin có thể gây rối loạn chức năng tinh hoàn, liên quan đến vô sinh và suy giảm chức năng sinh dục do giảm hormone sinh dục nam [5]. Đây là nghiên cứu trên chuột, vì vậy không thể dùng để kết luận chính xác mức độ ảnh hưởng ở từng người. Tuy nhiên, kết quả này củng cố lý do cần trao đổi sớm về khả năng sinh sản trước hóa trị.

Một nghiên cứu khác về mô tinh hoàn chưa trưởng thành trong bối cảnh bệnh ác tính huyết học cũng cho thấy việc loại bỏ tế bào ung thư khỏi mô tinh hoàn để phục hồi khả năng sinh sản là một thách thức. Trong mô hình thí nghiệm, dùng cisplatin hoặc carboplatin trước khi tạo cơ quan mô tinh hoàn đã làm giảm tế bào ung thư, đồng thời các cấu trúc mô vẫn hình thành; tuy nhiên, các tế bào mầm có thay đổi sau điều trị [2]. Đây là nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, không phải phương pháp điều trị thường quy cho người mắc ung thư tinh hoàn.

Nếu bạn mong muốn có con trong tương lai, hãy chủ động hỏi bác sĩ về các lựa chọn bảo tồn khả năng sinh sản trước khi bắt đầu hóa trị. Quyết định này thường cần được đưa ra sớm vì lịch điều trị ung thư có thể không nên trì hoãn lâu.

Điều người bệnh có thể chủ động thực hiện

Trong quá trình hóa trị, bạn nên thông báo đầy đủ tiền sử bệnh thận, bệnh lý tủy xương, các thuốc đang dùng và các triệu chứng mới. Những thông tin này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến lựa chọn thuốc, liều lượng, thời điểm điều trị và biện pháp hỗ trợ.

Bạn cũng nên đi xét nghiệm và tái khám đúng lịch. Theo dõi tế bào máu đặc biệt quan trọng nếu có nguy cơ pancytopenia hoặc đã từng có giảm tế bào máu trong điều trị [1][6]. Các dấu hiệu như sốt, mệt nhiều, chảy máu bất thường, khó thở, đau đầu mới xuất hiện hoặc triệu chứng thần kinh cần được báo ngay cho đội ngũ điều trị, nhất là khi bệnh đã lan rộng hoặc đang dùng hóa trị.

Hóa trị ung thư tinh hoàn có thể đem lại cơ hội kiểm soát bệnh rất đáng kể, nhưng hiệu quả và mức độ an toàn phụ thuộc vào từng hoàn cảnh. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu về loại u, giai đoạn bệnh, mục tiêu điều trị, tác dụng không mong muốn dự kiến, khả năng sinh sản và kế hoạch theo dõi phù hợp với bạn.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, Việt Nam ghi nhận 211 ca ung thư tinh hoàn mắc mới, xếp thứ 28 trong các loại ung thư và chiếm 0,12% tổng số ca ung thư. Có 62 ca tử vong, xếp thứ 29, và 835 người đang sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Dù là bệnh ít gặp, ung thư tinh hoàn vẫn cần được phát hiện và điều trị kịp thời, bởi nhiều trường hợp có thể đạt kết quả tốt khi được quản lý đúng cách.

Hóa trị có thể được chỉ định tùy thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, nguy cơ tái phát và kết quả điều trị trước đó. Người bệnh nên trao đổi rõ với bác sĩ về mục tiêu của hóa trị, phác đồ dự kiến, tác dụng không mong muốn có thể gặp, cách theo dõi xét nghiệm và những dấu hiệu cần đi khám ngay trong quá trình điều trị.

Nên khám và điều trị tại cơ sở chuyên khoa ung bướu có đội ngũ đa chuyên ngành. Hãy mang theo đầy đủ kết quả siêu âm, xét nghiệm, giải phẫu bệnh và hồ sơ điều trị trước đó. Người bệnh cũng nên hỏi nhân viên y tế về quyền lợi bảo hiểm y tế, mức chi trả cho thuốc, xét nghiệm và các dịch vụ liên quan để chủ động chuẩn bị kế hoạch điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Metastatic Testicular Cancer Complicated by Myelodysplastic Syndrome. PMC
2. Chemotherapy-Mediated Purging Before Testicular Organoid Generation Significantly Reduces Cancer Cells While Not Significantly Reducing Germ Cells. PMC
3. Intracardiac Metastasis From a Testicular Yolk Sac Tumor With Brain and Pulmonary Involvement: A Multimodality Management Case Report. PMC
4. A Retrospective Analysis of Testicular Cancer (2007–2025): A Single Institutional Experience. PMC
5. Ramelteon Mitigates Cisplatin-induced Testicular Dysfunction in Rats. PMC
6. Carboplatin Monotherapy Induced Complete Response in Elderly Metastatic Seminoma and CKD: A Case Report. PMC
7. NanoString profiling of DNA repair and apoptosis genes in testicular germ cell tumours with divergent chemotherapy outcomes. PMC
8. Metastatic Testicular Germ Cell Tumor in a Patient With Neurofibromatosis Type 1: Treatment With Trametinib Based on

NF1 Gene Mutation. PMC