Xạ trị trong điều trị ung thư tinh hoàn: những điều người bệnh nên biết

Ung thư tinh hoàn là một trong những ung thư có khả năng điều trị khỏi cao, đặc biệt khi được phát hiện sớm và theo dõi đầy đủ. Bệnh thường gặp ở người trẻ, trong đó nhiều người đang quan tâm đến công việc, đời sống tình dục, kế hoạch có con và sức khỏe lâu dài. Vì vậy, khi bác sĩ đề cập đến xạ trị, lo lắng là điều rất dễ hiểu.

Xạ trị không phải lựa chọn cần thiết cho mọi trường hợp ung thư tinh hoàn. Vai trò của phương pháp này phụ thuộc nhiều vào loại mô bệnh học, giai đoạn bệnh, vị trí hạch hoặc tổn thương di căn, những điều trị đã thực hiện trước đó và tình trạng sức khỏe riêng của mỗi người. Với một số người bệnh u tinh hoàn dạng seminoma, xạ trị có thể là một phần điều trị hiệu quả. Trong những tình huống khác, nhất là ung thư không phải seminoma, hóa trị và phẫu thuật thường giữ vai trò nổi bật hơn.

Hiểu ngắn gọn về xạ trị

Xạ trị là phương pháp sử dụng tia năng lượng cao để làm tổn thương vật chất di truyền của tế bào ung thư, từ đó giúp các tế bào này ngừng phát triển hoặc bị tiêu diệt dần. Điều trị được lập kế hoạch cẩn thận để tia tập trung vào vùng cần điều trị, đồng thời giảm liều chiếu đến các mô lành xung quanh.

Trong ung thư tinh hoàn, xạ trị thường không nhằm chiếu trực tiếp vào tinh hoàn đã có u. Bước điều trị đầu tiên phổ biến là phẫu thuật cắt tinh hoàn qua đường bẹn, còn gọi là cắt tinh hoàn triệt căn. Sau đó, bác sĩ sẽ đánh giá loại u và nguy cơ lan tràn để quyết định theo dõi, hóa trị, xạ trị hoặc phối hợp nhiều phương pháp.

Các khối u tế bào mầm của tinh hoàn thường được chia thành hai nhóm lớn:

• Seminoma, còn gọi là u tinh nguyên bào
• Không phải seminoma, tiếng Anh là non seminomatous germ cell tumor, có thể gồm nhiều dạng mô học khác nhau

Sự phân biệt này rất quan trọng vì hai nhóm bệnh có mức độ nhạy cảm với điều trị và chiến lược điều trị khác nhau. Trong một phân tích tại một trung tâm, ung thư tế bào mầm là nhóm phổ biến nhất; nhóm không phải seminoma gặp nhỉnh hơn seminoma, và đa số người bệnh được chẩn đoán ở giai đoạn I [2].

Khi nào xạ trị có thể được cân nhắc?

Seminoma giai đoạn sớm có hạch vùng sau phúc mạc

Ở người bệnh seminoma, tế bào ung thư thường có độ nhạy với xạ trị. Sau phẫu thuật cắt tinh hoàn, nếu bệnh lan đến một số hạch bạch huyết vùng sau phúc mạc, tức vùng nằm sâu trong bụng phía sau các cơ quan tiêu hóa, bác sĩ có thể cân nhắc xạ trị vào vùng hạch này.

Mục tiêu là kiểm soát các tế bào ung thư còn lại hoặc các hạch bệnh có kích thước phù hợp để điều trị tại chỗ. Việc có dùng xạ trị hay không không chỉ dựa vào tên giai đoạn bệnh. Bác sĩ còn xem xét kích thước, vị trí hạch, các dấu ấn u trong máu, hình ảnh học, khả năng tái khám đều đặn và nguy cơ tác dụng phụ lâu dài.

Một số người bệnh giai đoạn sớm có thể chỉ cần theo dõi chủ động sau mổ. Theo dõi chủ động không có nghĩa là bỏ mặc bệnh. Đây là kế hoạch tái khám có lịch rõ ràng, thường bao gồm khám lâm sàng, xét nghiệm chỉ dấu u và chụp hình khi cần. Lựa chọn này có thể giúp tránh điều trị bổ sung cho những người không cần thiết, nhưng đòi hỏi người bệnh tuân thủ lịch theo dõi.

Điều trị bổ sung trong hoàn cảnh chọn lọc

Trong một báo cáo về người bệnh seminoma di căn có bệnh thận mạn, hóa trị nền cisplatin không phù hợp do chức năng thận và thể trạng. Người bệnh được điều trị carboplatin, sau đó được xạ trị củng cố vùng cạnh động mạch chủ, tiếng Anh là para aortic radiotherapy. Hình ảnh PET/CT sau điều trị không cho thấy vùng bắt giữ còn lại và người bệnh không có bằng chứng bệnh sau một năm rưỡi theo dõi [3].

Trường hợp này cho thấy xạ trị đôi khi được dùng như một phần của chiến lược cá thể hóa, đặc biệt khi phác đồ thông thường cần điều chỉnh vì bệnh kèm theo. Tuy vậy, một báo cáo ca bệnh không có nghĩa mọi người bệnh có hoàn cảnh tương tự đều sẽ cần hoặc phù hợp với cách điều trị này. Quyết định phải do nhóm điều trị ung thư đánh giá trực tiếp.

Xạ trị khi ung thư lan đến não

Di căn não từ ung thư tinh hoàn không phải tình huống thường gặp, nhưng có thể xảy ra ở bệnh tiến triển, đặc biệt trong một số thể không phải seminoma diễn biến mạnh. Khi có tổn thương não, người bệnh có thể xuất hiện đau đầu tăng dần, nôn, yếu tay chân, co giật, rối loạn thị lực, thay đổi hành vi hoặc giảm tỉnh táo. Đây là các dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp.

Trong một trường hợp u túi noãn hoàng tinh hoàn đã lan phổi và não, người bệnh cần phẫu thuật giải áp sọ khẩn cấp, sau đó được xạ trị toàn não, tiếng Anh là whole brain radiotherapy, cùng các điều trị toàn thân tiếp theo [1]. Một báo cáo khác về di căn não từ choriocarcinoma tinh hoàn có xuất huyết cho thấy người bệnh được phẫu thuật lấy u và máu tụ, tiếp theo là xạ trị bổ trợ vào khoang phẫu thuật, nhưng bệnh vẫn tiến triển nhanh [8].

Các ví dụ này phản ánh rằng xạ trị trong di căn não có thể được dùng để kiểm soát tổn thương tại não, giảm nguy cơ triệu chứng thần kinh hoặc điều trị vùng còn nguy cơ sau phẫu thuật. Tuy nhiên, kế hoạch điều trị thường phức tạp và có thể cần phối hợp phẫu thuật thần kinh, hóa trị, xạ trị và chăm sóc hỗ trợ.

Xạ trị được thực hiện như thế nào?

Trước khi bắt đầu, người bệnh thường được chụp mô phỏng xạ trị. Đây là buổi chụp để bác sĩ xác định chính xác tư thế nằm, vùng cần chiếu và cách bảo vệ cơ quan lành. Một số người cần cố định bằng dụng cụ hỗ trợ để giữ tư thế ổn định giữa các buổi điều trị.

Sau đó, bác sĩ xạ trị ung bướu và nhóm kỹ thuật xây dựng kế hoạch chiếu tia. Kế hoạch hướng đến việc đưa liều phù hợp vào vùng hạch hoặc tổn thương cần điều trị, đồng thời hạn chế ảnh hưởng đến ruột, thận, tủy xương, bàng quang và các cơ quan khác tùy vị trí chiếu.

Mỗi lần xạ trị thường diễn ra trong thời gian ngắn. Người bệnh nằm yên trên bàn máy, kỹ thuật viên theo dõi từ phòng điều khiển và có thể giao tiếp qua hệ thống liên lạc. Bản thân tia xạ không gây cảm giác nóng, đau hay điện giật. Sau mỗi buổi, người bệnh không trở thành nguồn phóng xạ và có thể sinh hoạt, tiếp xúc với gia đình theo hướng dẫn thông thường.

Xạ trị proton có gì khác?

Xạ trị proton, tiếng Anh là proton beam therapy, sử dụng chùm proton thay vì tia photon truyền thống. Đặc điểm vật lý của proton có thể giúp tập trung liều xạ tốt hơn ở vùng đích và giảm lượng bức xạ đi qua phía sau khối điều trị. Vì người bệnh ung thư tinh hoàn thường còn trẻ và có triển vọng sống lâu sau điều trị, việc giảm liều đến mô lành là một mục tiêu đáng quan tâm.

Trong một nhóm đăng ký tiến cứu gồm 19 người bệnh u tế bào mầm tinh hoàn điều trị bằng proton, tất cả đều hoàn thành liệu trình xạ trị theo kế hoạch mà không bị gián đoạn. Trong số những người có thời gian theo dõi đủ để đánh giá, nhóm không di căn có tỷ lệ sống còn và không tiến triển sau hai năm là 100%, đồng thời kiểm soát tại chỗ cũng đạt 100% [7].

Kết quả này tạo thêm cơ sở để xem xét proton ở những nơi có điều kiện triển khai. Tuy nhiên, số người bệnh trong báo cáo còn ít và thời gian theo dõi chưa dài. Proton không phải lúc nào cũng cần thiết hoặc sẵn có. Bác sĩ sẽ cân nhắc lợi ích dự kiến, vị trí điều trị, chi phí, khả năng tiếp cận và các lựa chọn xạ trị photon hiện đại.

Những tác dụng phụ có thể gặp

Tác dụng phụ khác nhau tùy vùng chiếu, tổng liều, kỹ thuật xạ trị, bệnh kèm theo và độ nhạy cảm của từng người. Không phải ai cũng gặp đầy đủ các triệu chứng dưới đây.

Nếu xạ trị vùng bụng hoặc sau phúc mạc, tác dụng phụ sớm có thể gồm mệt mỏi, buồn nôn, chán ăn, khó chịu bụng, đi ngoài lỏng hoặc thay đổi thói quen đại tiện. Một số người có thể thấy da vùng chiếu đỏ nhẹ hoặc nhạy cảm hơn, dù vùng điều trị thường nằm sâu trong cơ thể. Các triệu chứng này thường được nhóm điều trị theo dõi và có biện pháp giảm nhẹ.

Mệt mỏi có thể kéo dài trong thời gian xạ trị và một thời gian sau đó. Điều này không đồng nghĩa bệnh đang nặng lên. Người bệnh nên nghỉ ngơi hợp lý, vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép, uống đủ nước và báo bác sĩ nếu mệt kiệt sức, chóng mặt, không ăn uống được hoặc có triệu chứng kéo dài.

Tác dụng phụ muộn là vấn đề cần được thảo luận kỹ, đặc biệt ở người trẻ. Tia xạ vào vùng bụng có thể ảnh hưởng đến một số cơ quan lân cận. Bác sĩ lựa chọn trường chiếu và kỹ thuật điều trị để giảm nguy cơ này, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn mọi nguy cơ lâu dài. Đây cũng là lý do quyết định xạ trị cần cân bằng giữa hiệu quả kiểm soát ung thư và chất lượng sống về sau.

Khả năng sinh sản và đời sống tình dục

Nỗi lo về sinh sản là hoàn toàn chính đáng. Nhiều người bệnh ung thư tinh hoàn đã có chất lượng tinh dịch giảm ngay trước điều trị. Một nghiên cứu trên 284 nam giới bị ung thư tinh hoàn thực hiện trữ lạnh tinh trùng trước phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị cho thấy việc đánh giá cá thể hóa chất lượng tinh dịch có ý nghĩa quan trọng trong tư vấn bảo tồn khả năng sinh sản [5].

Xạ trị và hóa trị đều có thể ảnh hưởng đến chức năng sinh sản, tùy thuốc, liều, vùng điều trị và việc tinh hoàn còn lại có được bảo vệ hay không. Các tổng quan về điều trị ung thư ở trẻ em cũng cho thấy xạ trị liên quan với nguy cơ suy giảm khả năng sinh sản cao hơn một số hình thức hóa trị tiêu chuẩn [4]. Dù bối cảnh bệnh khác nhau, điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trao đổi sớm về sức khỏe sinh sản trước các điều trị có khả năng gây độc cho tuyến sinh dục.

Nếu còn khả năng xuất tinh và có kế hoạch sinh con trong tương lai, trữ lạnh tinh trùng trước điều trị thường là lựa chọn nên được hỏi sớm. Đừng chờ đến khi đã bắt đầu hóa trị hoặc xạ trị mới đề cập vấn đề này. Nếu người bệnh chưa dậy thì, chưa thể lấy tinh trùng để trữ, bảo quản mô tinh hoàn là hướng đang được phát triển, nhưng chưa phải giải pháp đã được xác nhận rộng rãi trong thực hành lâm sàng cho mọi trường hợp [6][9].

Mất một bên tinh hoàn không đồng nghĩa chắc chắn mất khả năng cương, mất ham muốn hoặc vô sinh. Tinh hoàn còn lại thường có thể tiếp tục sản xuất testosterone và tinh trùng, nhưng mỗi người có tình trạng khác nhau. Bác sĩ có thể kiểm tra hormone, tinh dịch đồ và tư vấn hỗ trợ nếu cần.

Những điều người bệnh nên hỏi trước khi đồng ý xạ trị

Bạn có thể hỏi bác sĩ mục tiêu của xạ trị là gì: điều trị triệt căn, giảm nguy cơ tái phát, điều trị hạch còn lại hay kiểm soát triệu chứng do di căn. Cũng nên hỏi vùng nào sẽ được chiếu, liệu trình dự kiến, các tác dụng phụ thường gặp, dấu hiệu nào cần gọi ngay cho cơ sở điều trị và kế hoạch theo dõi sau xạ trị.

Nếu quan tâm đến việc có con, hãy hỏi cụ thể về trữ lạnh tinh trùng, biện pháp che chắn tinh hoàn còn lại và thời điểm phù hợp để đánh giá lại khả năng sinh sản. Nếu bạn từng có bệnh thận, bệnh ruột, tiền sử phẫu thuật bụng hoặc đang dùng thuốc khác, hãy báo đầy đủ để nhóm điều trị điều chỉnh kế hoạch khi cần.

Xạ trị có thể là một phần quan trọng trong điều trị ung thư tinh hoàn, nhất là ở một số trường hợp seminoma hoặc khi cần kiểm soát tổn thương di căn đặc biệt. Tuy nhiên, phương án phù hợp nhất luôn là phương án được cá thể hóa. Hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ ung bướu và bác sĩ xạ trị ung bướu về lợi ích, rủi ro, khả năng sinh sản và những băn khoăn của bạn trước khi quyết định.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, ung thư tinh hoàn tại Việt Nam có 211 ca mắc mới, xếp thứ 28 trong các loại ung thư và chiếm 0,12% tổng số ca ung thư. Bệnh gây 62 ca tử vong, xếp thứ 29, đồng thời có 835 người đang sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Dù không thuộc nhóm ung thư phổ biến, ung thư tinh hoàn vẫn cần được phát hiện và điều trị kịp thời, bởi cơ hội kiểm soát bệnh thường tốt hơn khi được đánh giá đúng ngay từ đầu.

Xạ trị có thể được bác sĩ cân nhắc trong một số tình huống cụ thể, tùy thuộc vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, kết quả phẫu thuật và nguy cơ tái phát. Người bệnh nên trao đổi rõ về mục tiêu của xạ trị, vùng cơ thể cần chiếu xạ, số buổi điều trị dự kiến, tác dụng phụ có thể gặp và cách theo dõi sau điều trị. Không phải mọi trường hợp đều cần xạ trị, vì kế hoạch điều trị cần được cá thể hóa.

Nếu phát hiện khối cứng, sưng to, đau tức hoặc thay đổi bất thường ở tinh hoàn, hãy đi khám sớm tại cơ sở chuyên khoa ung bướu hoặc tiết niệu. Khi điều trị, người bệnh và gia đình nên hỏi nhân viên y tế về quyền lợi bảo hiểm y tế, giấy chuyển tuyến và các chi phí dự kiến để chủ động chuẩn bị.

Nguồn tham khảo

1. Intracardiac Metastasis From a Testicular Yolk Sac Tumor With Brain and Pulmonary Involvement: A Multimodality Management Case Report. PMC
2. A Retrospective Analysis of Testicular Cancer (2007–2025): A Single Institutional Experience. PMC
3. Carboplatin Monotherapy Induced Complete Response in Elderly Metastatic Seminoma and CKD: A Case Report. PMC
4. Fertility Outcomes in Leukemia Survivors by Treatment Modality: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC
5. Semen Analysis in Men with Testicular Cancer: Insights from a Large Fertility Preservation Cohort Toward Personalized Fertility Assessment. PMC
6. Fertility preservation in prepubertal boys: management and follow-up challenges. PMC
7. Proton Beam Therapy for Testicular Seminoma: Clinical Outcomes and Toxicity From the Proton Collaborative Group Prospective Registry. PMC
8. Resection of hemorrhagic intracranial testicular choriocarcinoma metastasis with a novel camera-suction device: A surgical case report. PMC
9. Testicular tissue transplantation: from animal models to clinical application. PMC