Di căn não

Di căn não là gì

Di căn não là tình trạng ung thư đã lan từ khối u ban đầu (khối u nguyên phát) tới não [1]. Tế bào ở ổ di căn vẫn là tế bào của ung thư gốc. Ví dụ, ung thư phổi lan lên não vẫn được gọi và điều trị như ung thư phổi, không phải ung thư não [5].

Nhiều loại ung thư có thể lan lên não. Hay gặp nhất là ung thư phổi, ung thư vú, u hắc tố ác tính (melanoma) và ung thư thận. Một số loại hiếm khi lan lên não, như ung thư tuyến tiền liệt và ung thư đại tràng [3]. Di căn não gặp nhiều hơn hẳn so với u não nguyên phát (u bắt đầu từ chính não) [3].

Khi tế bào ung thư lan vào lớp màng mỏng bao quanh não và tủy sống, bác sĩ gọi là di căn màng não hay di căn màng mềm. Đây là một dạng riêng, thường cần cách chẩn đoán và điều trị khác.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Hộp sọ cứng, không gian bên trong có hạn. Khối u lớn dần và phù não xung quanh làm tăng áp lực trong sọ, gây nhiều triệu chứng [3] [4]. Có di căn não cũng thường nghĩa là bệnh đã ở giai đoạn di căn (giai đoạn IV), nên mục tiêu điều trị chủ yếu là kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng và giữ chất lượng sống [3] [5].

Dù vậy, di căn não không có nghĩa là hết cách. Tiên lượng phụ thuộc loại ung thư và mức đáp ứng với điều trị [3], và các phương pháp hiện nay giúp nhiều người kiểm soát bệnh tốt hơn trước.

Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Dấu hiệu có thể gặp [3]:

• Đau đầu mới xuất hiện hoặc nặng hơn thường lệ, buồn nôn, nôn.
• Co giật lần đầu.
• Yếu, tê một bên người, vụng về, dễ ngã.
• Nhìn mờ, nhìn đôi, nói khó.
• Giảm trí nhớ, thay đổi tính cách hoặc hành vi.

Một số ổ di căn nhỏ không gây triệu chứng và chỉ được phát hiện khi chụp kiểm tra [3].

Chẩn đoán: chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não thường nhạy hơn chụp cắt lớp vi tính (CT) trong việc tìm u trong não [3]. Đôi khi cần sinh thiết hoặc chọc dịch não tủy, nhất là khi nghi di căn màng não [3].

Điều trị tùy số lượng, kích thước, vị trí ổ di căn, loại ung thư gốc và sức khỏe chung [3] [4]:

• Xạ phẫu định vị (stereotactic radiosurgery): chiếu liều xạ cao, tập trung chính xác vào một vài ổ nhỏ, hạn chế ảnh hưởng tới phần não lành [3] [4].
• Xạ trị toàn não: thường dùng khi có nhiều ổ và phẫu thuật không phù hợp [3].
• Phẫu thuật: có thể cân nhắc khi chỉ có một hoặc vài ổ lấy được, và sức khỏe chung cho phép [4].
• Thuốc toàn thân: não được bảo vệ bởi hàng rào máu não, nên nhiều thuốc hóa trị khó vào được [4]. Tuy nhiên, một số thuốc nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch có thể giúp thu nhỏ và kiểm soát di căn não ở một số loại ung thư [4]. Ví dụ, ở ung thư phổi có gen ALK, các thuốc thế hệ sau như alectinib hay lorlatinib vào não tốt hơn crizotinib [2].
• Điều trị triệu chứng: thuốc corticoid giảm phù não, thuốc chống co giật khi cần [3] [4].

Khi nào cần đi cấp cứu ngay: lừ đừ, lơ mơ đột ngột, thay đổi thị lực hoặc lời nói đột ngột, hoặc co giật mới hay khác thường [3].

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi có bao nhiêu ổ di căn não, kích thước và vị trí ra sao?
• Tôi hợp với xạ phẫu định vị, xạ trị toàn não hay phẫu thuật?
• Thuốc tôi đang dùng có tác dụng tới ổ di căn trong não không?
• Tôi cần theo dõi những dấu hiệu nào ở nhà, và khi nào phải đi viện ngay?
• Xạ trị não có ảnh hưởng tới trí nhớ của tôi không, và có cách nào hạn chế?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, "brain metastasis": https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/brain-metastasis
2. American Cancer Society, Targeted Drug Therapy for Non-small Cell Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/treating-non-small-cell/targeted-therapies.html
3. MedlinePlus, Metastatic brain tumor: https://medlineplus.gov/ency/article/000769.htm
4. Cancer Research UK, Treatment for secondary brain cancer: https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/secondary-cancer/secondary-brain-cancer/treatment
5. National Cancer Institute, Metastatic Cancer: When Cancer Spreads: https://www.cancer.gov/types/metastatic-cancer