Xạ phẫu (SRS)

Xạ phẫu là gì

Xạ phẫu định vị (SRS) là một kiểu xạ trị ngoài, dùng thiết bị đặc biệt để cố định tư thế người bệnh và đưa một liều xạ lớn, chính xác vào khối u. Kỹ thuật này được dùng cho u não và một số bệnh lý não khác không thể điều trị bằng mổ thông thường. [1]

Dù tên gọi có chữ "phẫu", xạ phẫu không phải là phẫu thuật: không có đường rạch, không khâu vết mổ. [2] Chữ "phẫu" chỉ để nói độ chính xác của tia xạ gần như một nhát dao.

Nguyên lý giống như dùng nhiều đèn pin yếu chiếu từ nhiều hướng vào cùng một điểm: mỗi chùm tia riêng lẻ rất yếu khi đi qua mô lành, nhưng tại nơi các chùm gặp nhau, liều xạ cộng lại đủ mạnh để phá huỷ khối u. [3] Có hai kiểu máy chính: [3]

• Dao gamma (Gamma Knife): chiếu hàng trăm chùm tia mảnh từ nhiều góc cùng lúc.
• Máy gia tốc tuyến tính (các hệ thống như CyberKnife, Linac): một chùm tia do máy tính điều khiển, di chuyển quanh đầu để chiếu từ nhiều hướng.

Xạ phẫu thường cho toàn bộ liều trong một buổi. Khi chia thành vài buổi, kỹ thuật được gọi là xạ trị định vị phân liều. [3] Kỹ thuật tương tự cho khối u ngoài não gọi là xạ trị định vị thân.

Vì sao điều này quan trọng với người bệnh

Xạ phẫu mở ra lựa chọn cho những khối u ở vị trí khó mổ, hoặc cho người không đủ sức khoẻ để mổ não. [3] Kỹ thuật này có thể dùng cho: [2]

• Ung thư từ nơi khác di căn lên não.
• U dây thần kinh thính giác, u tuyến yên, u màng não và một số khối u khác quanh não, tủy sống.
• Sau khi mổ lấy u não, để giảm nguy cơ tái phát tại chỗ.

Với di căn não, xạ phẫu có thể được dùng thay cho hoặc cùng với phẫu thuật khi chỉ có một khối u di căn. [4] So với xạ trị toàn bộ não, xạ phẫu tập trung vào đúng khối u. Xạ trị vào vùng não rộng có thể gây giảm trí nhớ, thay đổi tính cách và khó tập trung, nên việc chỉ chiếu vào vùng nhỏ giúp hạn chế nguy cơ này. [3] Bác sĩ sẽ cân nhắc số lượng, kích thước và vị trí các ổ di căn để chọn cách phù hợp.

Quá trình điều trị

• Cố định đầu: người bệnh có thể được đeo khung cố định đầu (gắn bằng vài đinh nhỏ vào xương sọ dưới gây tê tại chỗ) hoặc mặt nạ nhựa. [2] Ngày nay nhiều nơi dùng kỹ thuật không cần khung. [3]
• Chụp chiếu: chụp cắt lớp vi tính (CT), cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp mạch để xác định chính xác vị trí, kích thước, hình dạng khối u. Sau đó đội ngũ lập kế hoạch trên máy tính. [2]
• Chiếu xạ: người bệnh không cần gây mê, có thể được cho thuốc an thần nhẹ. Việc chiếu không gây đau và kéo dài từ khoảng 20 phút đến 2 giờ. Thường không quá 5 buổi. [2]
• Sau điều trị: nhiều người được về nhà trong ngày và sinh hoạt lại bình thường từ hôm sau nếu không có biến chứng. Nên có người đưa về vì thuốc an thần có thể gây buồn ngủ. [2]

Nguy cơ và tác dụng phụ

Xạ phẫu vẫn có thể làm tổn thương mô quanh vùng điều trị. [2] Có thể gặp phù não tại chỗ, đôi khi xuất hiện vài tháng sau điều trị; thường tự hết, và bác sĩ có thể cho thuốc để giảm nguy cơ này. Hiếm khi phù nặng cần nhập viện hoặc mổ. [2] Chỗ gắn khung có thể đỏ, đau nhẹ hoặc bầm vài ngày. [2]

Người bệnh nên báo ngay khi đau đầu tăng dần, nôn, yếu tay chân, co giật, nói khó hoặc lú lẫn sau điều trị.

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Tôi phù hợp với xạ phẫu, xạ trị toàn não hay phẫu thuật, và vì sao?
• Tôi cần một buổi hay nhiều buổi?
• Tôi có phải đeo khung cố định đầu không?
• Nguy cơ phù não của tôi thế nào, và những dấu hiệu nào cần đi khám ngay?
• Sau xạ phẫu, bao lâu tôi cần chụp cộng hưởng từ kiểm tra lại?

Nguồn tham khảo

1. NCI Dictionary of Cancer Terms, stereotactic radiosurgery: https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/stereotactic-radiosurgery
2. MedlinePlus, Stereotactic radiosurgery (Gamma Knife): https://medlineplus.gov/ency/article/007577.htm
3. American Cancer Society, Radiation Therapy for Adult Brain and Spinal Cord Tumors: https://www.cancer.org/cancer/types/brain-spinal-cord-tumors-adults/treating/radiation-therapy.html
4. American Cancer Society, Radiation Therapy for Non-small Cell Lung Cancer: https://www.cancer.org/cancer/types/lung-cancer/treating-non-small-cell/radiation-therapy.html