Ung thư tiền liệt tuyến giai đoạn cuối: điều cần biết

Ung thư tiền liệt tuyến giai đoạn cuối thường là bệnh đã lan ra ngoài tuyến tiền liệt, hay còn gọi là ung thư di căn, hoặc bệnh vẫn tiến triển dù đã điều trị làm giảm testosterone. Đây là tình trạng nghiêm trọng nhưng không đồng nghĩa là không còn lựa chọn điều trị: mục tiêu có thể là kiểm soát ung thư lâu nhất có thể, giảm triệu chứng, duy trì khả năng sinh hoạt và chất lượng sống.

Mỗi người bệnh có mức độ lan tràn, sức khỏe nền, đáp ứng thuốc và mong muốn cá nhân khác nhau. Vì vậy, kế hoạch điều trị cần được xây dựng cùng bác sĩ ung bướu, tiết niệu, xạ trị và đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ khi cần.

“Giai đoạn cuối” nghĩa là gì?

Tiền liệt tuyến là một tuyến nhỏ nằm dưới bàng quang, có vai trò tạo một phần dịch tinh. Khi ung thư xuất phát từ tuyến này và lan đến hạch bạch huyết xa, xương hoặc các cơ quan khác, bệnh được gọi là ung thư tiền liệt tuyến di căn. Xương là vị trí cần đặc biệt lưu ý vì di căn xương có thể gây đau, tăng nguy cơ gãy xương hoặc chèn ép tủy sống.

Một số người bệnh được phát hiện đã di căn ngay từ đầu. Nghiên cứu so sánh dữ liệu thực tế tại Nhật Bản và Đức cho thấy đặc điểm bệnh lúc chẩn đoán có thể khác đáng kể giữa các nhóm người bệnh, từ tuổi, nồng độ PSA đến mức độ lan tràn và di căn nội tạng [3]. Điều này nhắc rằng không nên dự đoán tiên lượng của một cá nhân chỉ từ trải nghiệm của người khác.

Nhiều ung thư tiền liệt tuyến cần testosterone, một hormone sinh dục nam, để phát triển. Vì vậy, điều trị nền tảng thường là liệu pháp ức chế androgen, nhằm hạ testosterone hoặc ngăn tín hiệu của hormone này đến tế bào ung thư. Khi ung thư vẫn tiến triển dù testosterone đã được duy trì ở mức rất thấp, bệnh được gọi là ung thư tiền liệt tuyến kháng thiến. Từ “kháng thiến” là thuật ngữ y khoa, không có nghĩa thuốc hoàn toàn không còn tác dụng, mà cho thấy ung thư đã tìm được cách phát triển trong môi trường testosterone thấp.

Một số thể bệnh hiếm có thể thay đổi đặc tính, chẳng hạn ung thư tiền liệt tuyến thần kinh nội tiết. Đây là thể thường diễn tiến nhanh hơn và khó đáp ứng với các điều trị nội tiết thông thường. Các nghiên cứu về thể này còn đang phát triển; nhiều hướng điều trị nhắm vào môi trường xung quanh khối u mới ở giai đoạn nghiên cứu, dù một số liệu pháp hướng vào dấu ấn sinh học nhất định đã cho tín hiệu ban đầu ở nhóm người bệnh được chọn lọc [6].

Bác sĩ đánh giá bệnh bằng những gì?

Đánh giá đúng tình trạng bệnh giúp lựa chọn điều trị phù hợp và tránh điều trị không cần thiết. Bác sĩ thường kết hợp triệu chứng, khám lâm sàng, xét nghiệm máu, đặc biệt là chỉ số PSA, với các phương tiện chẩn đoán hình ảnh. Chỉ số PSA là chất do tế bào tiền liệt tuyến tạo ra. Chỉ số này hữu ích để theo dõi xu hướng bệnh, nhưng không nên được diễn giải riêng lẻ. Chỉ số PSA tăng không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ mức độ nặng, và chỉ số PSA giảm cũng cần được đặt trong bối cảnh hình ảnh học cùng triệu chứng thực tế.

Các xét nghiệm hình ảnh có thể bao gồm chụp cắt lớp vi tính, xạ hình xương, cộng hưởng từ hoặc những kỹ thuật hiện đại hơn tùy điều kiện. Việc phát hiện tiến triển ở xương đôi khi khó khăn. Một nghiên cứu ở bệnh nhân ung thư tiền liệt tuyến di căn kháng thiến cho thấy tiêu chí đánh giá dựa trên chụp thông thường không hoàn toàn phù hợp với hệ thống dùng cộng hưởng từ toàn thân, chủ yếu do khả năng bỏ sót tiến triển tổn thương xương [5]. Tuy nhiên, điều này chưa có nghĩa ai cũng cần chụp cộng hưởng từ toàn thân. Loại xét nghiệm nên dựa trên triệu chứng, kết quả trước đó, khả năng tiếp cận và quyết định điều trị dự kiến.

Trong một số tình huống, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết lại vị trí di căn hoặc làm xét nghiệm gen trên mô u hay máu. Mục đích là tìm đặc điểm sinh học giúp dự đoán mức đáp ứng với một số thuốc. Đây là lĩnh vực đang phát triển nhanh, không phải mọi người bệnh đều cần hoặc đều có thể làm.

Những lựa chọn điều trị thường được cân nhắc

Điều trị toàn thân, tức thuốc đi khắp cơ thể qua đường uống hoặc truyền, là trọng tâm khi bệnh đã di căn. Liệu pháp ức chế androgen thường được duy trì lâu dài. Tùy giai đoạn bệnh, bác sĩ có thể phối hợp thêm thuốc ức chế thụ thể androgen thế hệ mới, hóa trị hoặc các điều trị khác phù hợp với đặc điểm khối u.

Xu hướng điều trị ung thư tiền liệt tuyến ngày càng tập trung vào điều trị toàn thân. Dữ liệu Medicare tại Hoa Kỳ cho thấy chi tiêu liên quan ung thư tiền liệt tuyến tăng từ 504 triệu đô la Mỹ năm 2012 lên 1,9 tỷ đô la Mỹ năm 2021; phần chi cho điều trị toàn thân tăng từ 28% lên 74%, chủ yếu liên quan đến các thuốc nhắm vào thụ thể androgen thế hệ mới [1]. Số liệu này không cho biết thuốc nào phù hợp với từng cá nhân hay chi phí tại Việt Nam, nhưng phản ánh vai trò ngày càng lớn của các thuốc kiểm soát bệnh tiến xa.

Xạ trị có thể được dùng để giảm đau do di căn xương, hỗ trợ kiểm soát tổn thương có nguy cơ gây chèn ép tủy sống hoặc giải quyết một số vị trí bệnh cụ thể. Với một số người, thuốc bảo vệ xương có thể được cân nhắc. Bác sĩ sẽ đánh giá chức năng thận, nồng độ canxi, tình trạng răng miệng và nguy cơ biến chứng trước khi chỉ định.

Ở nơi nguồn lực hạn chế, phẫu thuật cắt hai tinh hoàn có thể là một cách làm giảm testosterone với chi phí thấp hơn thuốc tiêm duy trì. Một nghiên cứu tại Sudan ghi nhận lựa chọn này có thể khả thi về kinh tế cho người bệnh có triệu chứng trong bối cảnh hạn chế nguồn lực [4]. Đây là quyết định không thể đảo ngược, có tác động tâm lý và thể chất lâu dài, nên cần được tư vấn kỹ về lợi ích, nguy cơ và các lựa chọn thay thế.

Triệu chứng cần chú ý và chăm sóc chất lượng sống

Ung thư giai đoạn cuối có thể gây tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu máu, đau xương, sụt cân, mệt, thiếu máu hoặc phù chân. Trong một nghiên cứu tại Sudan, phần lớn người bệnh đến khám với triệu chứng đường tiểu dưới [4]. Dù vậy, triệu chứng của mỗi người rất khác nhau, và mức độ đau không luôn tương ứng với mức PSA.

Cần liên hệ cấp cứu hoặc đi khám ngay nếu có đau lưng mới xuất hiện và tăng nhanh, yếu hoặc tê chân, khó đi lại, mất kiểm soát tiểu tiện hay đại tiện. Đây có thể là dấu hiệu chèn ép tủy sống, cần đánh giá khẩn. Đau xương dữ dội sau một va chạm nhỏ, bí tiểu hoàn toàn, sốt, lú lẫn, khó thở hoặc đau ngực cũng không nên chờ đến lịch tái khám.

Chăm sóc giảm nhẹ không phải là “bỏ điều trị”. Đây là hỗ trợ chuyên sâu để kiểm soát đau, mệt, mất ngủ, buồn nôn, táo bón, lo âu, khó thở và những khó khăn của gia đình. Chăm sóc này có thể bắt đầu song song với điều trị chống ung thư. Người bệnh nên nói rõ với bác sĩ về điều mình ưu tiên, chẳng hạn giảm đau, giữ khả năng đi lại, tiếp tục công việc hay thời gian ở bên gia đình.

Thông tin chung an toàn là duy trì ăn uống đủ năng lượng và đạm theo khả năng, vận động nhẹ nhàng nếu không có nguy cơ gãy xương, phòng té ngã, bỏ thuốc lá và hạn chế rượu. Không tự dùng thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc thuốc giảm đau kéo dài mà không báo bác sĩ, vì chúng có thể tương tác với điều trị hoặc ảnh hưởng gan, thận.

Chuẩn bị cho quá trình điều trị dài hạn

Người bệnh và gia đình có thể mang theo danh sách thuốc đang dùng, kết quả chỉ số PSA và hình ảnh cũ khi tái khám. Hãy hỏi bác sĩ: mục tiêu của phác đồ hiện tại là gì, dấu hiệu nào cho thấy thuốc đang hiệu quả, tác dụng phụ cần báo ngay, khi nào cần đổi thuốc và có cần đánh giá nguy cơ di truyền hay không.

Các nhà nghiên cứu ngày càng coi chất lượng sống là phần quan trọng của điều trị. Một nghiên cứu đoàn hệ đang triển khai thu thập định kỳ thông tin lâm sàng, hình ảnh, mẫu sinh học và các kết quả do chính người bệnh báo cáo, cho thấy nhu cầu theo dõi không chỉ khối u mà cả ảnh hưởng của bệnh và điều trị lên đời sống hằng ngày [2].

Ung thư tiền liệt tuyến giai đoạn cuối là hành trình nhiều thay đổi, nhưng vẫn có nhiều cách để kiểm soát bệnh và giảm gánh nặng triệu chứng. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có kế hoạch phù hợp nhất với tình trạng bệnh, điều kiện sống và mục tiêu của chính bạn.

Nguồn tham khảo

1. Patterns of Health Care Spending in Prostate Cancer. PMC
2. PROspective Prostate Cancer Infrastructure: study protocol for the ProPCI ‘trials within cohorts’ study. PMC
3. Cancer‐Control Outcomes of Japanese Vs. German Metastatic Hormone‐Sensitive Prostate Cancer Patients: A Real‐World Cross‐Country Comparison of Patients Undergoing Combination Therapies. PMC
4. Assessing the Level of Prostate Cancer Care in a Low‐Resource Setting: Disease Pattern, Current Situation of Care, and the Need for Reform—A Retrospective Observational Study From East Oncology Centre, Sudan. PMC
5. Comparative assessment of METastasis Reporting and Data System for Prostate Cancer versus Prostate Cancer Clinical Trials Working Group 3 Criteria in assessing treatment response in patients with metastatic castration-resistant prostate cancer. PMC
6. Advances in understanding the tumor microenvironment of neuroendocrine prostate cancer. PMC